Samenvatting Biologie H11: Voortplanting VWO 3

Man en vrouw - Vruchtbaarheid begrijpen

Wist je dat jongens elke dag 70 miljoen zaadcellen maken? Dat begint in de puberteit, wanneer hormonen uit je hypofyse je zaadballen een seintje geven. Deze zaadcellen worden opgeslagen in je bijballen tot je ze nodig hebt.

Een erectie krijg je doordat extra bloed naar de zwellichamen in je penis stroomt. Bij een zaadlozing persen spiertjes de zaadcellen door je zaadleiders, waar ze zich mengen met zaadvocht tot sperma. Een slim systeem zorgt ervoor dat er geen urine kan ontsnappen tijdens dit proces.

Voor meisjes werkt het anders. Jullie worden geboren met 400.000 onrijpe eicellen in je eierstokken. In de puberteit beginnen deze te rijpen door hormonen uit je hypofyse. Je merkt dat je vruchtbaar bent aan je eerste menstruatie.

Let op: Vanaf je eerste zaadlozing of menstruatie kun je kinderen krijgen - ook als je lichaam nog niet volwassen is!

De menstruatiecyclus - Jouw maandelijkse ritme

Elke 28 dagen (gemiddeld) doorloop je als meisje een ingewikkeld maar perfect getimed proces. Je menstruatiecyclus bestaat uit vier belangrijke fasen die door hormonen worden gestuurd.

Eerst rijpt er een eicel in een follikel terwijl je baarmoederslijmvlies dikker wordt. Na ongeveer 14 dagen vindt de eisprong (ovulatie) plaats - dan barst de follikel open en komt de rijpe eicel vrij. Dit zijn je vruchtbare dagen!

De hormonen oestrogeen en progesteron regelen dit hele circus. Oestrogeen zorgt voor de eisprong en maakt je baarmoederslijmvlies klaar. Progesteron houdt alles in stand. Geen bevruchting? Dan vallen de hormoonspiegels en begint je menstruatie.

Handig om te weten: Je vruchtbare periode ligt rond dag 14 van je cyclus, maar zaadcellen kunnen tot 5 dagen overleven!

Bevruchting - Hoe ontstaat een zwangerschap?

Van de 20 tot 300 miljoen zaadcellen in sperma haalt er maar eentje de finish! Deze marathon begint in de vagina en eindigt hopelijk bij een rijpe eicel in de eileider. Wanneer een zaadcel de eicel bereikt, versmelten hun kernen - dat is bevruchting.

De bevruchte eicel begint meteen te delen en reist naar je baarmoeder. Na ongeveer 6 dagen nestelt het cellenbolletje zich in je baarmoederslijmvlies - dit heet innesteling. Vanaf dit moment ben je officieel zwanger en stop je met menstrueren.

Niet iedereen wil kinderen! Voorbehoedmiddelen zoals condooms, de pil, of een spiraaltje kunnen zwangerschap voorkomen. Condooms zijn overigens het enige middel dat ook beschermt tegen soa's. De pil bevat hormonen die je eisprong tegenhouden.

Belangrijk: Vergeten je de pil? De morning-afterpil kan tot 72 uur na onbeschermd vrijen helpen!

Voorbehoedsmiddelen - Jouw keuzes op een rijtje

Je hebt meer opties dan alleen condooms en de pil! De anticonceptiepleister plak je gewoon op je huid en geeft wekenlang hormonen af. Het hormoonstaafje wordt onder je huid geplaatst en beschermt jaren tegen zwangerschap.

Een spiraaltje laat de dokter in je baarmoeder plaatsen. Het maakt zaadcellen minder vruchtbaar en voorkomt dat bevruchte eicellen zich kunnen innestelen. Bij sterilisatie worden zaadleiders of eileiders doorgesneden - dit is definitief!

Sommige methoden zijn erg onbetrouwbaar. Coïtus interruptus (eruit trekken) faalt vaak omdat er al zaadcellen in voorvocht kunnen zitten. Periodieke onthouding is ook riskant omdat je eisprong onvoorspelbaar kan zijn.

Bij noodgevallen bestaat de morning-afterpil en in extreme situaties abortus (tot 24 weken zwangerschap). Deze zijn echter zware ingrepen die je liever vermijdt door goede voorbehoeding.

Onthoud: Alleen condooms beschermen tegen zowel zwangerschap als seksueel overdraagbare aandoeningen!

Zwangerschap - Negen maanden ontwikkeling

In de eerste 12 weken (embryonale fase) ontstaan alle organen van je baby - daarna groeit het alleen nog maar groter. Als foetus beweegt je kindje vanaf week 20 voelbaar rond, terwijl jij dikker wordt en misselijk kunt zijn.

Je baby zit veilig in vruchtwater tussen de vruchtvliezen. Via de navelstreng is het verbonden met de placenta (moederkoek), waar jullie bloed dicht langs elkaar stroomt. Zuurstof en voedingsstoffen gaan naar je baby, afvalstoffen komen bij jou terecht.

Let op met schadelijke stoffen! Alcohol, nicotine en drugs passeren de placenta en kunnen je baby ernstig beschadigen. Foetaal Alcohol Syndroom (FAS) veroorzaakt hersenafwijkingen en verstandelijke beperkingen. Ook het rodehond-virus kan oog- en gehoorproblemen geven.

Cruciaal: De eerste weken zijn het kwetsbaarst - dan ontstaan alle organen en hebben giftige stoffen de grootste impact!

Bevalling en tweelingen - De grote finale

Na 40 weken begint de bevalling met regelmatige weeën. Dit gebeurt in drie fasen: ontsluiting (baarmoedermond gaat open), uitdrijving (baby wordt geboren) en nageboorte (placenta komt eruit). De navelstreng wordt doorgeknipt en je baby ademt zelfstandig!

Niet elke baby ligt goed. Bij stuitligging komen eerst de billen, bij dwarsligging is een keizersnede nodig via een snee in je buik. De meeste baby's liggen gelukkig gewoon met het hoofdje naar beneden.

Eeneiige tweelingen ontstaan uit één bevruchte eicel die splitst - ze zijn identiek en hetzelfde geslacht. Twee-eiige tweelingen komen van twee afzonderlijke eicellen die beide bevrucht worden - ze kunnen totaal verschillend zijn.

Bij meerlingen is er minder ruimte, waardoor vroeggeboorte vaker voorkomt. De natuurlijke kans op een tweeling is klein, maar kunstmatige bevruchting verhoogt deze kans aanzienlijk.

Interessant feit: De vader bepaalt het geslacht - hij kan een X- of Y-chromosoom doorgeven!

Erfelijkheid - Waarom lijk je op je ouders?

In elke celkern zitten 23 chromosomenparen (totaal 46) met jouw complete DNA-bouwbeschrijving. Je hebt de helft van je moeder (via de eicel) en de helft van je vader (via de zaadcel) gekregen. Dit verklaart waarom je op beide ouders lijkt!

Het 23ste chromosomenpaar bepaalt je geslacht. Meisjes hebben XX, jongens hebben XY. Omdat moeders altijd een X doorgeven, bepaalt vader met zijn X of Y of je een jongen of meisje wordt.

Genen zijn stukjes DNA die eigenschappen bepalen, zoals oogkleur. Verschillende varianten van hetzelfde gen heten allelen. Je genotype is alle genetische informatie samen, je fenotype is wat je ziet (zoals daadwerkelijk blauwe ogen).

Belangrijk onderscheid: Erfelijke eigenschappen worden volledig door genen bepaald, andere eigenschappen door omgeving én genen samen!

Aangeboren aandoeningen - Wanneer het misgaat

Aangeboren aandoeningen kunnen op drie manieren ontstaan. Ten eerste door schadelijke stoffen zoals alcohol of het rodehond-virus die via de placenta je baby bereiken en organen beschadigen.

Ten tweede door een fout in het aantal chromosomen. Syndroom van Down ontstaat doordat een baby 47 in plaats van 46 chromosomen heeft. Dit veroorzaakt een verstandelijke beperking en komt vaker voor bij oudere moeders.

Ten derde door structurele chromosoomfouten - er zit bijvoorbeeld een extra stukje DNA op een chromosoom. Kleurenblindheid is zo'n erfelijke aandoening die generaties kan overslaan.

Prenataal onderzoek kan sommige aandoeningen opsporen. Bij vruchtwaterpunctie wordt vruchtwater onderzocht, bij de vlokkentest worden cellen uit de placenta geanalyseerd. Beide testen kunnen chromosoomafwijkingen vroeg detecteren.

Goed om te weten: Niet alle aangeboren aandoeningen zijn erfelijk - veel ontstaan door externe factoren tijdens de zwangerschap!