Gesteente en Gebergte

Er zijn twee hoofdtypes gesteente die je moet kennen. Stollingsgesteente zoals graniet ontstaat diep ondergronds en heeft een gevlekte structuur. Sedimentsgesteente zoals schalie en zandsteen ontstaat door opstapeling van zand, klei en grind - je herkent het aan de duidelijke laagjes.

Gebergtes zijn ook heel verschillend van elkaar. Jong gebergte is hoog met scherpe punten en ondiepe dalen, terwijl oud gebergte laag is met afgeronde toppen en diepe dalen. Dit verschil ontstaat door miljoenen jaren verwering!

Let op: Bij toetsen vragen ze vaak naar de kenmerken - onthoud dat gevlekt = stolling en laagjes = sediment.

Verwering van Gesteente

Verwering is het verbrokkelen van gesteente door het weer en planten. Dit proces zorgt ervoor dat zelfs de hardste rotsen uiteindelijk afbreken tot kleine stukjes.

Mechanische verwering breekt gesteente af zonder de samenstelling te veranderen. De belangrijkste vormen zijn vorstverwering (water bevriest in scheuren en zet uit), temperatuurverschillen (gesteente zet uit en krimpt) en biologische verwering door wortels van planten.

Chemische verwering verandert wel de samenstelling van het gesteente. Denk aan roest - zuurstof en vocht zorgen ervoor dat het gesteente letterlijk "vergaat". Dit proces werkt het beste in warme, vochtige klimaten.

Handig: Mechanisch = alleen breken, chemisch = samenstelling verandert (zoals roesten).

Erosie en Massabewegingen

Erosie is de uitschurende werking van stromend water, wind of ijs die gesteente wegslijt en transporteert. In de bovenloop van rivieren stroomt het water snel en is er veel erosie, in de benedenloop veel minder.

Massabewegingen zorgen ervoor dat verweerd materiaal langs hellingen naar beneden beweegt. Hoe steiler de helling, hoe harder de gesteente valt. Bij flauwe hellingen rolt of schuift het langzaam naar beneden.

Door erosie en verwering valt gesteente uiteen in verschillende groottes: grind (zie je met blote oog), zand (zie je ook) en klei (alleen met microscoop). Gletsjers vormen U-vormige dalen, terwijl rivieren V-vormige dalen uitschuren.

Slim onthouden: Bovenloop = snell water = veel erosie, benedenloop = langzaam water = weinig erosie.

Sedimentatie en Landvorming

Sedimentatie is het tegenovergestelde van erosie - het neerleggen van zand, grind en klei door rivieren of de zee. Dit proces creëert letterlijk nieuw land!

Waar rivieren in zee uitmonden, leggen ze hun sedimenten neer en ontstaan nieuwe landvormen. Een delta ontstaat wanneer een rivier rustig in zee uitmondt. Een estuarium ontstaat door eb en vloed die voorkomen dat er een delta gevormd wordt.

Deze processen gebeuren ook in Nederland - denk aan de Zeeuwse delta en de Waddeneilanden die door sedimentatie zijn ontstaan!

Praktisch: Sedimentatie bouwt land op, erosie breekt het af - zo blijft de aarde constant in beweging.