Geschiedenis 4 VWO Periode 1

Politiek en burgerschap in de Griekse wereld $850-500 v.Chr$

Stel je voor: geen groot Grieks rijk, maar honderden kleine stadstaten (poleis) die constant ruzie met elkaar hadden! Toch deelden ze dezelfde goden, taal en verhalen. Door bevolkingsgroei moesten ze nieuwe Griekse koloniën stichten rond de Middellandse Zee.

Het coolste van de Grieken? Ze bedachten de democratie in Athene na 509 v.Chr. Mannen die wapens konden kopen (hopliet) of konden roeien in oorlogsschepen kregen politieke rechten. Ze kregen zelfs presentiegeld zodat arme mannen ook naar vergaderingen konden komen.

Niet iedereen mocht meedoen echter. Vrouwen, slaven en mensen zonder Atheense voorouders (metoiken) hadden geen politieke rechten. Voor belangrijke functies gebruikten ze loting, en met schervengericht (ostracisme) konden ze gevaarlijke politici wegsturen.

Let op: Alexander de Grote maakte in de 4de eeuw v.Chr een einde aan de zelfstandigheid van de Griekse stadstaten, maar de Griekse cultuur bleef dominant (hellenisme).

Ontstaan van wetenschappelijk denken

De Grieken waren de eersten die niet alleen in goden geloofden voor verklaringen! Vanaf de 6de eeuw v.Chr gingen ze ook zoeken naar natuurlijke oorzaken voor dingen die ze zagen gebeuren.

Hun geheime wapen? OER: Observatie, Experimenteren en Redeneren. Hiermee ontstonden de eerste echte wetenschappen zoals wiskunde, astronomie en geneeskunde.

Bekende wetenschappers die je moet kennen: Thales dacht dat water de bouwsteen van alles was, Democritus bedacht atomen, en Pythagoras wilde de natuur uitdrukken in getallen. Hippocrates observeerde ziektes en bedacht dat gezondheid afhing van vier lichaamsappen. Socrates stelde kritische vragen, terwijl Aristoteles en Herodotus nauwkeurig observeerden.

Onthoud dit: De Grieken introduceerden een observerende en kritische benadering van natuur, mens en maatschappij - dit werd de basis van alle moderne wetenschap.

Dorpen en stadsstaten - Het Romeinse Rijk ontstaat

Rome werd volgens de mythe gesticht door Romulus en Remus in 753 v.Chr, maar veel interessanter zijn de drie staatsvormen die Rome kende!

Eerst was er het Koningrijk $753-509 v.Chr$, daarna de Republiek $509-27 v.Chr$ waar vooral rijke patriciërs in de senaat de macht hadden. Het gewone volk (plebejers) had weinig te zeggen. Door constant oorlog te voeren bouwden ze het Imperium Romanum op.

Het probleem? Soldaten vochten meer voor hun generaal dan voor Rome zelf! Dit leidde tot burgeroorlogen totdat Octavianus (later Augustus) in 27 v.Chr de eerste keizer werd.

Het Keizerrijk (27 v.Chr-476 n.Chr) bracht de beroemde Pax Romana - Romeinse vrede. Hun succes kwam door een sterk beroepsleger, uitgebreid wegennet en tolerantie voor veroverde volkeren (als ze zich maar gedroegen).

Examentip: Onthoud de drie staatsvormen en hun jaartallen - dit komt vaak in toetsen!

Romanisering - Romeinse cultuur verspreidt zich

Romanisering betekent dat de Grieks-Romeinse cultuur zich over heel West-Europa verspreidde. Denk aan het Latijnse schrift, Romeinse kleding, voedsel en bouwkunst die overal kwamen.

Dit gebeurde door handelscontacten, het leger (soldaten kregen na 20 jaar dienst Romeins burgerrecht én land), en slim bestuur via geromaniseerde lokale leiders.

Voor veroverde volkeren had romanisering voordelen: nieuwe handelsproducten en vrede door het Romeinse leger. Maar ook nadelen: belasting betalen, hulptroepen leveren en Romeinse wetten gehoorzamen.

De Romeinen waren militair sterk maar cultureel onderontwikkeld. Toen ze Griekenland veroverden, namen ze massaal Griekse cultuur en wetenschap over. Een Romeins gezegde was: "Wij kwamen als overwinnaars, maar gingen als overwonnenen."

Interessant: De romanisering zorgde ervoor dat de landbouw-stedelijke samenleving zich deels over het hele Romeinse Rijk verspreidde.

Verspreiding van het christendom

Naast de polytheïstische Romeinse en Griekse goden ontstond vanaf de 6de eeuw v.Chr het jodendom - geloof in één god (Jahweh). Joden leefden in een diaspora (verspreiding) en geloofden in een messias (verlosser).

Jezus van Nazareth werd door zijn volgelingen gezien als deze messias (Christus in het Grieks). Zijn boodschap staat beschreven in de vier evangeliën van het Nieuwe Testament.

Het christendom werd snel populair omdat het aantrekkelijk was voor armen, vrouwen en slaven. Belangrijke redenen: gelijkheid, een beter leven na de dood, naastenliefde, goede organisatie en praktisch geloof (één god in plaats van vele).

Christenen werden echter hevig vervolgd omdat ze weigerden Romeinse goden en keizers te vereren. Ondanks vervolgingen bleef het christendom groeien.

Keerpunten: Keizer Constantijn maakte het christendom gelijk aan andere godsdiensten (313 n.Chr), keizer Theodosius maakte het de staatsgodsdienst (391 n.Chr).

Verval Romeinse Rijk - Van Oudheid naar Middeleeuwen

Na 200 n.Chr kwam er een einde aan de Pax Romana. Het Romeinse Rijk kreeg te maken met een zware crisis door vier grote oorzaken.

Bestuurlijk: zwak centraal gezag met verschillende soldatenkeizers. In 285 n.Chr splitsing in West-Romeins Rijk (viel in 476) en Oost-Romeins Rijk (viel in 1453).

Militair: de lange grenzen (limes) konden niet meer goed bewaakt worden. Germanen plunderden steeds vaker Romeins grondgebied.

Economisch: inflatie door steeds minder edelmetaal in munten, dalende belastinginkomsten en verval van handel. De bevolking vluchtte van steden naar het platteland.

Gevolg: De val van het West-Romeinse Rijk in 476 n.Chr betekende het einde van de Oudheid en het begin van de vroege Middeleeuwen.

Overgang naar de Middeleeuwen

De overgang van Oudheid naar Middeleeuwen bracht drie grote veranderingen. De landbouw-stedelijke samenleving werd een landbouwsamenleving met zelfvoorzienende villa's en domeinen.

Het Romeinse gezag werd vervangen door kleine Germaanse koningrijken. Er ontstond langzaam een versmeling van Grieks-Romeinse cultuur met Germaanse cultuur.

Na 200 n.Chr vielen Germaanse volkeren tijdens de volksverhuizingen het West-Romeinse Rijk binnen en stichtten eigen koningrijkjes, zoals het Frankische Rijk onder koning Clovis.

Het wegvallen van het Romeinse bestuur zorgde voor enorme problemen: onveiligheid, dalende belastinginkomsten, verwaarloosde wegen, terugval van handel en ambacht, leegloop van steden en verdwijning van de geldeconomie.

Cruciaal: Deze complete ineenstorting van de samenleving maakte nieuwe systemen nodig - het hofstelsel (economisch) en feodalisme (bestuurlijk/militair).

Monniken en ridders - Het hofstelsel $500-1000 n.Chr$

Zonder geld voor legers en ambtenaren moest er een nieuwe oplossing komen! Het hof- of domeinstelsel werd het economische systeem, terwijl het feodalisme/leenstelsel het bestuurlijke en militaire systeem werd.

Door de grote onveiligheid zochten gevluchte stadsbewoners en boeren bescherming bij een lokale heer. Ze gaven hun bezittingen af en gingen op zijn landgoed (hof/domein) wonen.

Het hofstelsel had drie belangrijke kenmerken: zoveel mogelijk zelfvoorzienend zijn (vooral voedsel, kleding en gereedschappen), beperkte handel tot lokale weekmarkten, en een vaste bevolkingsopbouw.

Op een domein woonden verschillende groepen: de landheer, vrije boeren (eigen grond, moesten op heervaart en tienden betalen), horige boeren (gebonden aan grond, verrichten herendiensten), en lijfeigenen (onvrij, gebonden aan heer).

Examenvraag alert: Het verband tussen hofstelsel (economie) en feodalisme (bestuur/militair) wordt vaak gevraagd!

Feodalisme - Het leenstelsel in drie fasen

Het feodalisme ontstond in drie duidelijke fasen die je goed moet kennen voor je toets!

Fase 1 (ca. 500 n.Chr): Koning Clovis was afhankelijk van vazallen die een eed van trouw aflegden en oorlogsbuit ontvingen.

Fase 2 (ca. 750 n.Chr): Koning Karel Martel wilde trouwe vazallen aan zich binden door hen een "feodum" of leen (stuk land) te geven. Dit bleef eigendom van de koning - hij 'leende' het uit. Vazallen werden nu leenmannen van de leenheer.

Fase 3 (ca. 800 n.Chr): Karel de Grote bouwde het systeem uit tot zijn definitieve vorm. Leenmannen bestuurden namens de leenheer hun lenen, spraken recht en inden belastingen.

Onthoud: Het feodalisme was de oplossing voor het probleem hoe je een rijk kunt besturen en verdedigen zonder ambtenaren en soldaten die betaald worden.