Samenvatting Geschiedenis HAVO 3 Hoofdstuk 1

De moderne beleving van tijd

Stel je voor: voor 1900 had elk dorp zijn eigen tijd! Dat veranderde snel toen treinen en telegrafen kwamen. Ineens hadden we tijdzones nodig omdat treinen op tijd moesten aankomen. Nederland ging eerst Greenwich-tijd gebruiken, maar tijdens de Duitse bezetting in 1940 kregen we de Midden-Europese tijd.

De periode van 1890-1914 wordt ook wel la belle époque genoemd - letterlijk "de mooie tijd". Menschen waren superoptimistisch over de toekomst door alle nieuwe uitvindingen zoals telefoons en gloeilampen. Dit vooruitgangsgeloof zorgde ervoor dat iedereen dacht dat de wereld alleen maar beter zou worden.

Let op: De eerste moderne Olympische Spelen in 1896 werden mogelijk gemaakt door twee dingen: betere treinen (sporters konden er komen) en de uitvinding van de stopwatch!

De Grote Oorlog

De Eerste Wereldoorlog $1914-1918$ begon eigenlijk door een domme combinatie van factoren. Landen waren bezig met een wapenwedloop (wie heeft de beste wapens?), nationalisme zorgde voor spanning, en toen werd de Oostenrijkse kroonprins vermoord. Boom - wereldoorlog!

Er waren twee teams: de geallieerden (Groot-Brittannië, Frankrijk, later Amerika) tegen de centralen (Duitsland, Oostenrijk). In het westen ontstonden de beruchte loopgraven - 700 kilometer van stilstand en ellende. In het oosten viel Rusland aan, maar die hadden hun eigen problemen.

De Russische revolutie in 1917 zorgde ervoor dat Rusland stopte met vechten. Tegelijkertijd kwamen de Amerikanen helpen. Op 11 november 1918 gaf Duitsland eindelijk op. Miljoenen doden later was de "oorlog om alle oorlogen te beëindigen" voorbij.

Wist je dat: Duitsland vocht een tweefrontenoorlog - ze moesten tegelijk vechten in het westen én oosten. Dat is militair gezien een nachtmerrie!

Revolutie in Rusland & De nieuwe kaart van Europa

Rusland was begin 1900 een ramp. 80% arme boeren, geen democratie, en een tsaar met absolute macht. Na een nederlaag tegen Japan kwam er een parlement (de Doema), maar dat had geen echte macht.

In 1917 explodeerde alles. Eerst de Februarirevolutie (tsaar weg!), daarna de Oktoberrevolutie waarbij Lenin en zijn bolsjewieken de macht grepen. Ze werden communisten, verboden andere partijen, en richtten de Tsjeka op - hun geheime dienst. Na een bloedige burgeroorlog ontstond in 1922 de Sovjet-Unie.

Ondertussen tekenden de winnaars in Parijs de Vrede van Versailles (1919). Duitsland kreeg de volledige schuld en moest betalen tot het pijn deed. Door het zelfbeschikkingsrecht ontstonden nieuwe landen zoals Polen, Tsjecho-Slowakije en Finland. Het Ottomaanse Rijk viel uiteen, en Turkije werd een republiek onder Mustafa Kemal.

Belangrijk: De Volkenbond werd opgericht om toekomstige oorlogen te voorkomen, maar Duitsland, Rusland én Amerika mochten niet meedoen. Logisch dat het niet werkte!

Neutraal Nederland

Nederland deed slim: gewoon neutraal blijven tijdens de Eerste Wereldoorlog. Dat betekende niet vechten, maar wel alle ellende meemaken. Belgische vluchtelingen stroomden binnen, de grens werd afgesloten met elektrisch prikkeldraad, en er kwam een tekort aan alles.

Economisch werd het een puinhoop: voedsel en brandstof werden schaars, mensen werden werkloos, en alles moest op de bon. Natuurlijk ontstond er meteen een zwarte markt voor illegale handel - typisch Nederlands creatief!

Politiek gebeurde er juist veel goeds. De schoolstrijd werd eindelijk opgelost en het kiesrecht werd uitgebreid. Er was wel een mislukte socialistische revolutie door Troelstra, maar dat liep met een sisser af.

De kunst veranderde compleet van realistische schilderijen naar abstracte kunst. De beweging De Stijl begon met primaire kleuren en simpele vormen - denk aan Mondriaan's beroemde rode, blauwe en gele vakjes!

Fun fact: Nederlandse kunstenaars pasten De Stijl-principes toe op meubels en gebruiksvoorwerpen. Zelfs je stoel kon ineens kunst zijn!