Bladeren en huidmondjes

Bladeren zijn eigenlijk kleine fabrieken die zuurstof produceren voor ons allemaal. Ze bestaan uit opperhuid met huidmondjes (voor gasuitwisseling), weefsel met bladgroenkorrels (voor fotosynthese) en vaatbundels (voor transport van water en suiker).

Het vocht in de vacuole drukt tegen de celwand, waardoor bladeren stevig blijven staan. Als een plant uitdroogt, verdwijnt dit water en gaat de plant slap hangen - precies zoals je thuis ziet bij vergeten planten.

Huidmondjes zijn slimme kleine openingen die kunnen open en dicht gaan. Ze bestaan uit twee sluitcellen die water opnemen wanneer er fotosynthese moet plaatsvinden. 's Nachts of bij droogte sluiten ze zich om water te besparen.

Let op: Zonder open huidmondjes geen fotosynthese - zo simpel is het!

Stengels, wortels en transport

Stengels zijn de snelwegen van planten - ze geven stevigheid én vervoeren alle belangrijke stoffen rond. Het transport gebeurt via vaatbundels: lange dunne buisjes van wortel tot blad.

Er zijn twee soorten vaten: houtvaten (vervoeren water en mineralen omhoog) en bastvaten (vervoeren suiker in beide richtingen). Houtvaten bestaan uit dode cellen met cellulose en houtstof, bastvaten uit levende cellen met openingen.

Planten krijgen stevigheid op twee manieren: vocht in de vacuolen én cellulose/houtstof in de celwanden. Kruidachtige planten hebben vooral vocht voor stevigheid, houtachtige planten hebben ook houtstof.

Het transport werkt door zuiging van bladeren (hoofdoorzaak) en worteldruk die water omhoog perst. Wortelharen nemen water met mineralen op uit de bodem.

Onthoud: Houtvaten = water omhoog, bastvaten = suiker alle kanten op!

Glucose als bouwsteen van het leven

Planten maken niet alleen zuurstof, ze produceren ook alle energierijke stoffen waar wij van leven. Dit in tegenstelling tot energiearme stoffen zoals water en mineralen uit de bodem.

Fotosynthese maakt glucose: water + koolstofdioxide + licht → zuurstof + glucose. Verbranding doet het omgekeerde: glucose + zuurstof → water + koolstofdioxide + energie.

Glucose wordt omgezet in andere stoffen: zetmeel (reservestof), cellulose (celwanden), eiwitten (glucose + nitraat) en vetten. Dit proces heet assimilatie - de opbouw van energierijke stoffen.

Assimilatieproducten hebben drie functies: brandstoffen (voor energie), bouwstoffen (voor nieuwe cellen) en reservestoffen (opgeslagen in zaden en verdikte delen).

Exam tip: Fotosynthese = opbouw, verbranding = afbraak - tegenovergestelde processen!

Voortplanting zonder seks

Planten kunnen zich op twee manieren voortplanten. Bij ongeslachtelijke voortplanting groeit uit één plant een identieke kopie via gewone celdeling (mitose).

Stekken maken is simpel: snijd een stukje stengel af en het groeit uit. Knollen zijn verdikte stengels/wortels vol reservevoedsel die nieuwe planten vormen. Bollen bestaan uit een bolschijf met dikke bladeren (rokken) vol voedsel.

Enten betekent een deel van plant A op plant B plaatsen. Planten kunnen ook uitlopers of wortelstokken maken om zich te verspreiden.

Bij geslachtelijke voortplanting versmelten twee geslachtscellen (ontstaan door meiose) tot een bevruchte eicel. Bloemen hebben mannelijke delen (meeldraden met helmknop) en vrouwelijke delen (stamper met stempel, stijl en vruchtbeginsel).

Handig: Ongeslachtelijk = klonen, geslachtelijk = genetische variatie!

Bloemen: de datingapp van planten

Bloemen zijn eigenlijk ingewikkelde datingprofielen om insecten aan te trekken. Kroonbladeren zijn groot en kleurrijk voor de aandacht, kelkbladeren (meestal groen) beschermen de knop tegen uitdroging.

Meeldraden zijn de mannelijke delen: helmknoppen maken stuifmeel (met stuifmeelkorrels) via meiose. Stampers zijn vrouwelijk: de stempel vangt stuifmeel op, in het vruchtbeginsel zitten zaadknoppen met één eicel elk.

Een eicel kan maar door één stuifmeelkorrel worden bevrucht - het is eerst komt, eerst maalt in de plantenwereld!

Belangrijk: Mannelijk = meeldraden + stuifmeel, vrouwelijk = stamper + eicel!

Van bestuiving tot verspreiding

Bestuiving gebeurt wanneer stuifmeel van meeldraden op stampers terechtkomt. Dit kan binnen dezelfde plant (zelfbestuiving) of tussen verschillende planten (kruisbestuiving).

Insectenbloemen lokken beestjes: grote, gekleurde bloemen met stempels en helmknoppen binnenin. Windbloemen zijn klein en onopvallend, met helmknoppen buiten de bloem en grote, vedervormige stempels.

Na bestuiving vormt de stuifmeelkorrel een stuifmeelbuis naar de eicel toe. Na bevruchting groeit de eicel uit tot een kiem en het zaadbeginsel wordt een zaad.

Zaden verspreiden zich het liefst ver van mama plant: via wind (pluisjes, vleugels), dieren (vasthaken of opgegeten worden) of zelfverspreiding (springende peulen).

Slim detail: Windbloemen maken meer stuifmeel omdat de wind minder nauwkeurig is dan insecten!

Ontkieming en groei

Voor ontkieming heeft een zaad drie dingen nodig: goede temperatuur, water en zuurstof. De kiem bestaat uit worteltje, stengeltje en twee blaadjes - alles wat een baby-plantje nodig heeft.

Groei gebeurt door mitose (meer cellen) én celstrekking (cellen worden groter door water in vacuolen). Lengtegroei ontstaat wanneer cellen langwerpig uitgroeien.

Tijdens ontwikkeling worden organen gevormd: wortels vertakken zich, aan stengels komen bladeren, later bloemen en vruchten.

Planten hebben verschillende levenscycli: eenjarige (één jaar, sterven voor winter), tweejarige (twee jaar, eerst bladeren, dan bloemen) en vaste planten (meerder jaren, bovengrondse delen sterven af in winter).

Examtruc: Ontkieming = water + warmte + zuurstof, groei = mitose + celstrekking!