De Eerste Wereldoorlog breekt uit

De moord op kroonprins Franz Ferdinand in Sarajevo (28 juni 1914) was de vonk die Europa in brand zette. Door een ingewikkeld systeem van bondgenootschappen werd een lokaal conflict al snel een wereldoorlog tussen de Geallieerden (Engeland, Frankrijk, Rusland) en de Centralen (Duitsland, Oostenrijk).

Het echte probleem lag dieper. Europa was een kruitvat door nationalisme, wapenwedloop en territoriale conflicten. Frankrijk wilde wraak voor de verloren oorlog van 1870-1871, Duitsland voelde zich omsingeld, en iedereen was bezig met militarisme - het verheerlijken van het leger.

De Balkan was het gevaarlijkste gebied. Het zwakke Ottomaanse rijk en agressieve buurlanden zoals Servië zorgden voor constante spanningen. Door de betrokkenheid van grote mogendheden werd elke lokale ruzie levensgevaarlijk.

Let op: De ernst van de oorlog werd zwaar onderschat - iedereen dacht dat het voor Kerstmis voorbij zou zijn!

Het verloop en de gevolgen van WO1

De oorlog verliep heel anders dan gepland. Na de eerste weken ontstond het beruchte loopgravenfront in West-Vlaanderen en Noord-Frankrijk. Vier jaar lang zaten miljoenen soldaten vastgekleefd in modderige loopgraven, gescheiden door niemandsland vol landmijnen en prikkeldraad.

Nieuwe wapens maakten de oorlog verschrikkelijk dodelijk: gifgas, vlammenwerpers, vliegtuigen en tanks. Bij de Slag aan de Somme (1916) vielen meer dan 1 miljoen doden in vijf maanden, zonder veel terreinwinst. Bij Verdun waren er in tien maanden 700.000 slachtoffers.

De oorlog eindigde toen Rusland in 1917 door de Oktoberrevolutie uitviel en Amerika zich bij de Geallieerden aansloot. Duitsland moest het vernederende Verdrag van Versailles tekenen: enorme herstelbetalingen, verlies van alle koloniën en een minileger.

Belangrijk: De burgers werden voor het eerst massaal betrokken - hele economieën werden omgebouwd voor oorlogsproductie!

Crisis en herstel in de jaren '20 en '30

Na de oorlog beleefde de wereld eerst de Roaring Twenties - een tijd van economische groei en optimisme, vooral in Amerika. Nieuwe producten zoals auto's en radio's veranderden het dagelijks leven compleet.

Maar op 24 oktober 1929 sloeg het noodlot toe: Black Thursday aan Wall Street. Aandelenkoersen kelderden, banken gingen failliet en miljoenen mensen verloren hun baan. In 1932 was bijna een derde van Amerika werkloos.

De crisis had twee hoofdoorzaken: overproductie (er werden meer spullen gemaakt dan mensen konden kopen) en speculatie (mensen hadden met geleend geld aandelen gekocht). Toen de bubbel barstte, stortte alles in elkaar.

President Roosevelt redde Amerika met zijn New Deal vanaf 1933: de overheid ging massaal investeren in openbare werken en steunde werklozen. Dit was een revolutie - voor het eerst ging de overheid actief de economie sturen.

Wist je dat: De crisis maakte een einde aan het geloof in de vrije markt - overheden gingen overal meer ingrijpen!

Totalitaire regimes nemen de macht

Uit de chaos na WO1 kwamen drie gevaarlijke ideologieën: communisme, fascisme en nationaalsocialisme. Lenin pakte in 1917 de macht in Rusland en richtte de Sovjet-Unie op - een eenpartijstaat waar alles eigendom van de staat werd.

Stalin bouwde dit uit tot een verschrikkelijke dictatuur. Hij dwong boeren tot collectivisatie (gemeenschappelijke landbouw) en liet miljoenen Oekraïners verhongeren toen ze zich verzetten. Iedereen kon op basis van valse beschuldigingen worden opgepakt.

In Italië kwam Mussolini aan de macht met zijn fascisten - gewelddadige nationalisten die democratie haatten. In Duitsland deed Hitler hetzelfde met zijn nazi's. Beide dictators gebruikten straatterreur en propaganda om de macht te grijpen.

Het grote verschil: communisten waren tegen nationalisme en wilden een klassenloze samenleving, terwijl fascisten en nazi's extreem nationalistisch waren. Hitler voegde daar nog rassenleer aan toe - de waanzinnige theorie dat het "Germaanse ras" superieur was.

Cruciaal punt: Alle drie gebruikten totale controle - onderwijs, media en economie moesten hun ideologie dienen!

Propaganda en massaorganisaties

De 20e eeuw was het tijdperk van de massa. Door betere wegen, spoorlijnen en kranten werden mensen voor het eerst echt verbonden. Massaorganisaties zoals vakbonden en politieke partijen kregen enorme aantallen leden.

Nieuwe communicatiemiddelen veranderden de politiek compleet. Kranten, radio's en later films bereikten miljoenen mensen tegelijk. In totalitaire staten werd dit gebruikt voor propaganda - het systematisch verspreiden van politieke boodschappen.

Nazi-Duitsland was hier meester in. Alles werd teruggebracht tot simpele tegenstellingen: wij tegen zij, goed tegen kwaad. Tegenstanders werden als monsters afgeschilderd, terwijl de eigen leider als redder werd gepresenteerd.

De radio was vooral belangrijk - Hitler en andere dictators konden nu rechtstreeks tot miljoenen luisteraars spreken. Propaganda werd zo verfijnd dat veel mensen er oprecht in geloofden.

Denk eraan: Deze propagandatechnieken zie je nog steeds terug in moderne politiek en social media!

De Tweede Wereldoorlog barst los

Hitler wilde wraak voor WO1 en meer Lebensraum (leefruimte) voor het Duitse volk. Hij verspreidde de dolkstootlegende - het idee dat Duitsland niet eerlijk had verloren maar was verraden door politici thuis.

Aanvankelijk lieten andere landen Hitler begaan (appeasementpolitiek). Bij de Conferentie van München (1938) gaven Groot-Brittannië en Frankrijk hem zelfs delen van Tsjecho-Slowakije, hopend op vrede. Pas toen hij Polen binnenviel (1 september 1939) verklaarden ze hem de oorlog.

Hitler's Blitzkrieg (bliksemoorlog) was aanvankelijk verwoestend succesvol. Polen viel in 5 weken, Frankrijk en Nederland in nog minder tijd. Maar toen hij de Sovjet-Unie binnenviel (1941) en Amerika na Pearl Harbor meedeed, keerde het tij.

De Slag om Stalingrad (1943) werd het keerpunt - Duitsland verloor 1 miljoen man. D-Day (6 juni 1944) opende een tweede front in het westen. Op 8 mei 1945 capituleerde Duitsland, Japan volgde na de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki.

Keerfeit: Dit was de bloedigste oorlog ooit met 80 miljoen doden, vooral burgers!

De Holocaust: systematische genocide

De Holocaust was de systematische uitroeiing van 6 miljoen joden en miljoenen anderen door nazi-Duitsland. Antisemitisme (jodenhaat) bestond al eeuwen in Europa - joden werden gezien als christusmoordenaars en geldwolven.

Hitler maakte hier een racistische ideologie van. Joden waren volgens nazi's geen godsdienst maar een "ras" dat het Germaanse volk wilde vernietigen. Ze werden verantwoordelijk gehouden voor zowel het kapitalisme als het communisme.

De vervolging begon geleidelijk: ontslag uit overheidsbanen (1933), rassenwetten (1935), Kristallnacht (1938). Tijdens de oorlog werden joden in ghetto's opgesloten en uiteindelijk gedeporteerd naar vernietigingskampen in Polen.

In zes vernietigingskampen zoals Sobibor werden miljoenen mensen systematisch vergast. De Wannseeconferentie (januari 1942) maakte de plannen voor deze "Endlösung" (definitieve oplossing) definitief. Kinderen en zwakken werden meteen vermoord, anderen moesten eerst dwangarbeid verrichten.

Nooit vergeten: De Holocaust toont waartoe rassenhaat en totalitarisme kunnen leiden!

Nederland onder Duitse bezetting

Na vijf dagen oorlog capituleerde Nederland op 15 mei 1940. Rijkscommissaris Seyss-Inquart voerde het nazisysteem in. De jodenvervolging begon voorzichtig: joodse ambtenaren werden ontslagen, bedrijven overgenomen.

Vanaf 1942 werd het ernst: joden moesten een gele ster dragen en zich melden voor "arbeid in het oosten" - in werkelijkheid deportatie naar vernietigingskampen via doorgangskamp Westerbork. Van de 140.000 Nederlandse joden overleefden er slechts 30.000 de oorlog.

Het Nederlandse verzet groeide langzaam. De Februaristaking (1941) in Amsterdam was de eerste grote protestactie tegen de jodendeportaties. Later kwamen de April-meistakingen (1943) tegen gedwongen tewerkstelling en de spoorwegstaking (1944).

De hongerwinter van 1944-1945 was verschrikkelijk - zo'n 20.000 mensen stierven van de honger nadat de Duitsers alle voedsellevering hadden stilgelegd als vergelding voor de spoorwegstaking.

Heldhaftig: Ondanks de gevaren hielpen duizenden Nederlanders joodse onderduikers!

Het einde van het koloniale tijdperk

In Nederlands-Indië leidde Soekarno de strijd voor onafhankelijkheid. Hij richtte in 1927 de Indonesische Nationale Partij op en gebruikte Gandhi als voorbeeld voor geweldloos verzet.

De Nederlandse overheid sloeg hard terug: Soekarno werd verbannen, de politie kreeg ruime bevoegdheden en er kwam censuur. Hierdoor werden de Japanners in 1942 als bevrijders begroet toen ze Indië bezetten.

Japan beloofde Indonesië onafhankelijkheid en liet Soekarno anti-Nederlandse propaganda maken. Alles wat Nederlands was werd uit de samenleving weggegooid. Het Nederlandse koloniale gezag was onherstelbaar beschadigd.

Deze dekolonisatie was onderdeel van een wereldwijde beweging. Overal in Azië en Afrika groeide het verzet tegen West-Europees imperialisme. De wereldoorlogen hadden de Europese mogendheden verzwakt en de koloniale volken gesterkt.

Historische omslag: De tijd van Europese wereldheerschappij liep ten einde!