Legenda van de samenvatting

Dit is gewoon de uitleg van hoe deze samenvatting werkt - niet zo spannend, maar wel handig om te weten!

Streepjes betekenen belangrijke begrippen die je moet kennen. Dikgedrukte tekst is de hoofdstof die je echt moet snappen. Normale tekst daaronder legt het uit.

Extra info krijgt sterretjes, en vierkantjes zijn details uit je boek. De pijltjes geven uitleg bij moeilijke woorden.

Let op: Deze samenvatting gaat tot het stuk over hoe de burgerij opklom in de Republiek - daarna houdt het op!

De grote veranderingen vanaf 1050

Vanaf de 11e eeuw ging alles anders in Europa, en dat had vier grote oorzaken die elkaar versterkten.

De landbouw werd veel beter. Boeren in Vlaanderen hadden de vruchtbaarste grond en ontwikkelden betere ploegen die door paarden getrokken werden. Ze gingen van het tweeslagstelsel naar het drieslagstelsel - hierdoor werd de oogst veel groter omdat de grond minder uitgeput raakte.

Door meer voedsel groeide ook de bevolking explosief. Dit begon rond Brugge en Gent en verspreidde zich naar Brabant, Holland en Zeeland. Meer mensen betekende weer meer ontginningen, wat weer meer voedsel opleverde.

Handel begon op te bloeien omdat niet iedereen meer boer hoefde te zijn. Ambachtslieden (mensen die dingen maakten) vestigden zich in steden en maakten textiel en aardewerk. Boeren kwamen hun overschot verkopen op de markt. Er ontstond weer een monetaire economie - mensen gebruikten geld in plaats van ruilen.

Onthoud: Deze vier veranderingen (betere landbouw, meer mensen, meer handel, meer geld) versterkten elkaar en zorgden voor de opkomst van steden!

Vlaanderen wordt het centrum van Europa

Vlaanderen werd een van de meest verstedelijkte gebieden van Europa door zijn perfecte ligging tussen Noord- en Zuid-Europa. Steden zoals Brugge en Gent werden belangrijke handelscentra.

Stedelingen wilden zelf de baas zijn, dus ze kochten of bevochten stadsrechten van hun heren. Hiermee kregen ze privileges en konden ze hun eigen belastingen heffen en rechtspraak voeren. De samenleving veranderde van puur landbouw naar een landbouw-stedelijke samenleving.

Aspirant-poorters (mensen die naar de stad wilden) waren welkom omdat steden hen nodig hadden om te groeien. Ze werden beschermd door de stad en kregen soms zelfs grond om een huis te bouwen.

Atrecht was het startpunt van deze stedelijke groei. De stad lag strategisch perfect: goede Romeinse wegen, vruchtbare grond, rivierverbindingen en kloosters die het land ontgonnen. De lakennijverheid floreerde door de schapenhouderij in de regio. Inwoners streefden het bonum commune na - ze werkten samen voor het welzijn van hun stad.

Exam tip: Onthoud dat stadsrechten = zelfbestuur en dat het bonum commune laat zien hoe burgers samen verantwoordelijkheid namen!

Rijke kooplieden pakken de macht

Rijke kooplieden versterkten hun positie door zich te organiseren in koopliedengilden. Deze gilden waren machtige organisaties die de concurrentie reguleerden en hun leden beschermden. Door leningen aan edelen te verstrekken, kregen kooplieden zelfs controle over het stadsbestuur.

Rond 1300 werd Atrecht ingehaald door Vlaamse steden zoals Brugge, die via de Noordzee handelden met de Hanze en met Spanje en Italië. Atrechtse handelaren leerden wisselbrieven kennen van Noord-Italiaanse handelaren - zo hoefden ze niet meer met zakken vol geld te reizen.

Maar er ontstonden ook grote spanningen tussen patriciërs en het gemeen. Patriciërs waren rijke families die zich als adel gingen gedragen, terwijl het gemeen (gewone burgers) zwaar werd belast en slecht behandeld. Het patriciaat voldeed niet meer aan het bonum commune.

Dit leidde in 1302 tot de Guldensporenslag - een veldslag waarbij Vlaamse ambachtslieden en boeren de Franse ridders versloegen. Deze overwinning toonde aan dat gewone mensen konden winnen van de elite door goede organisatie en terreinkennis.

Belangrijk voor je toets: De Guldensporenslag was een keerpunt omdat het gemeen liet zien dat ze niet alles hoefden te pikken van de rijken!

Van Brugge naar Antwerpen: de handelsrevolutie

Na de Guldensporenslag kregen ambachtslieden meer politieke macht, maar het patriciaat slaagde er toch in hun invloed te herstellen met steun van de Vlaamse graaf.

In de 13e en 14e eeuw nam Brugge de rol van Atrecht over als handelscentrum. Dit gebeurde door drie belangrijke ontwikkelingen: Genuese handelaren kozen voor de veilige zeeweg naar Vlaanderen, de textielnijverheid groeide zo hard dat wol uit Engeland geïmporteerd moest worden, en Vlaanderen was zo verstedelijkt dat graan uit het Oostzeegebied nodig was.

Brugge werd het financiële hart van Europa door innovaties zoals de eerste koopmansbeurs - hier combineerden handelaren wisselbrieven met bankieren. Handelaren openden eigen kantoren met opslagplaatsen en betaalden steeds vaker met wissels in plaats van contant geld.

Tegelijkertijd specialiseerde Amsterdam zich in de graanhandel met het Oostzeegebied door zijn gunstige ligging. Dit zou later cruciaal blijken voor de Nederlandse opkomst.

Slim om te weten: De koopmansbeurs in Brugge was de voorloper van moderne financiële markten - hier ontstond eigenlijk het moderne bankwezen!

Burgers nemen sociale zorg over

De stedelijke burgerij nam taken van de kerk over, vooral op het gebied van sociale zorg en onderwijs. Ze ontwikkelden hun eigen ideeën over het bonum commune - het algemeen belang van alle stedelingen.

Traditioneel verzorgden kloosters en hospitalen de zieken en armen, maar dat was niet meer genoeg. Stadsbesturen en gilden organiseerden daarom hun eigen armenzorg en deelden voedsel en kleding uit. Parochies (lokale gemeenschappen) speelden hierbij een belangrijke rol.

De kerk probeerde terug te vechten door begijnhoven en bedelorden op te richten. Begijnhoven waren complexen van huisjes voor arme alleenstaanden die zich aan strikte gedragsregels moesten houden. De moderne devotie - een beweging voor een persoonlijker geloof - kreeg veel aanhang onder stedelingen.

Ondertussen kwamen de steden onder druk van de Bourgondische hertogen die in de 15e eeuw centralisatie wilden doorvoeren. Het particularisme van steden (hun eigen rechten en privileges) botste met het streven naar een uniforme, centrale staat. De hertogen riepen een Staten-Generaal bijeen zodat ze niet meer apart met elk gewest hoefden te onderhandelen.

Begrijp dit goed: De strijd tussen centrale macht en lokale autonomie is een rode draad door de Nederlandse geschiedenis!

Antwerpen wordt de nieuwe handelshoofdstad

Antwerpen nam de centrale positie van Brugge over en werd het hart van de Europese handel. Dit gebeurde door verschillende oorzaken die Brugge deden wegkwijnen en Antwerpen deden bloeien.

Brugge verloor zijn positie door de verzanding van het Zwin (dure kanalvaart), concurrentie van Hollanders in de Oostzeehandel, het vertrek van Venetiaanse handelaren, dwangmaatregelen voor buitenlandse handelaren, en constante politieke onrust.

Antwerpen was perfect gepositioneerd als havenstad met goede landverbindingen. De Bourgondiërs en Habsburgers zorgden voor veiligheid, en het stadsbestuur faciliteerde handel door bijvoorbeeld makkelijk geld wisselen. Handelaren uit Duitsland, Spanje, Portugal, Engeland en Amsterdam maakten Antwerpen tot het centrum van de wereldhandel met de koloniën.

Karel V en Filips II zetten de centralisatiepolitiek door en breideden dit uit naar religie. Ze wilden het protestantisme (lutheranisme en calvinisme) terugdringen dat vooral in steden populair was. Het protestantisme paste bij de meer persoonlijke geloofsbeleving die al met de moderne devotie was begonnen.

Cruciaal punt: Antwerpen werd Europa's handelscentrum, maar de religieuze spanningen gingen zorgen voor grote problemen!

De Opstand en het einde van Antwerpen

Na de beeldenstorm van 1566 (waarbij protestantse groepen kerken binnenvielen en religieuze beelden vernielden) stuurde Filips II hertog Alva met een leger naar de Nederlanden. Alva's harde optreden leidde tot een opstand onder leiding van Willem van Oranje.

Deze opstand werd praktisch een oorlog tegen steden en kostte Antwerpen vanaf 1585 zijn stapelmarktfunctie. Veel kapitaalkrachtige inwoners vluchtten naar Holland, vooral naar Amsterdam.

De Nederlanden splitsten zich: de zuidelijke gewesten sloten de Unie van Atrecht (1579) en maakten vrede met Spanje, terwijl de noordelijke gewesten de Unie van Utrecht sloten met afspraken over zelfstandigheid, militaire samenwerking en gewetensvrijheid.

In 1588 werd Filips II afgezet en ontstond de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden - een confederatie waarin gewesten hun privileges behielden. De Staten-Generaal hield zich bezig met buitenlandse politiek en oorlogvoering, terwijil er godsdienstvrijheid was.

Vanaf de oprichting van de VOC in 1602 ontwikkelde de Republiek zich tot een handelsgrootmacht met wereldwijd netwerk.

Onthoud voor je tentamen: 1579 = splitsing Noord/Zuid, 1588 = Republiek, 1602 = VOC = start Gouden Eeuw!

De Gouden Eeuw begint (1602-1700)

In de Republiek ontwikkelde zich een oorlogseconomie - handel was nodig om de strijd tegen de Habsburgers te financieren. Regenten zagen deze strijd als kans om de Spaanse handelspositie te verzwakken.

De VOC en WIC kregen toestemming om andere schepen en forten gewelddadig over te nemen. Oorlog werd winstgevend door scheepsbouw en het maken van oorlogstuig. Naast economische samenwerking beschouwden regenten particularisme van steden en gewetensvrijheid als voorwaarden voor welvaart.

Innovatie volgde elkaar snel op: het fluitschip was superieur aan Spaanse schepen, windmolens werden gebruikt voor graan malen, houtzagen en polders droogmalen. De enorme investeringen in polders werden rendabel omdat grondprijzen stegen.

Terwijl andere landen problemen hadden - het Heilige Roomse Rijk door de Dertigjarige Oorlog, Engeland door spanningen tussen vorsten en adel, Frankrijk door interne conflicten - kon de Republiek profiteren en groeien.

Slim om te snappen: Terwijl de rest van Europa vocht, konden Nederlandse handelaren overal zaken doen en werden ze steeds rijker!

De Republiek als Europees centrum

De Republiek kon een tijd lang de Europese tussenhandel en wereldhandel beheersen en trok massaal arbeidsmigranten aan. Steden in vooral de zeegewesten groeiden explosief.

Vluchtelingen waren welkom in Amsterdam: Joden uit Spanje en Portugal brachten kennis over specerijenhandel en slavenhandel mee, mensen uit het Heilige Roomse Rijk vluchtten voor de Dertigjarige Oorlog. Zowel hooggeschoolde ambachtslieden als gewone arbeiders vonden werk.

In Holland en Utrecht ontstond een ring van steden verbonden door openbaar vervoer. Amsterdam groeide het snelst door zijn stapelmarktfunctie en kreeg telkens uitbreidingen - zo ontstond de beroemde grachtengordel waar rijke kooplieden woonden.

Rijke kooplieden investeerden in molens, droogmakerijen en nieuwe gewassen, maar kochten ook adellijke titels en lieten stadspaleizen bouwen. Dit wordt aristocratisering genoemd - ze gingen zich gedragen als adel. Kunstenaars zoals Rembrandt vonden een enorme markt. Ook kooplieden van buitenlandse afkomst konden binnen de Republiek relatief snel opklimmen.

Wow-feit: Amsterdam werd zo rijk dat gewone kooplieden paleizen konden bouwen en kunstwerken kopen - daarom hebben we nu zoveel mooie musea!