Belangrijke Begrippen - Je Politieke Woordenboek

Constitutionele monarchie betekent dat we een koning hebben die zich moet houden aan de grondwet - geen absolute macht dus. Een republiek daarentegen heeft helemaal geen koning, daar regeren gewone burgers.

Bij een democratie mag het volk stemmen, terwijl een dictatuur betekent dat één persoon alles bepaalt. De grondwet (ook wel constitutie genoemd) bevat jouw grondrechten én de spelregels voor het besturen van Nederland.

We hebben verschillende soorten verkiezingen: landelijke verkiezingen (elke 4 jaar voor de Tweede Kamer), provinciale verkiezingen (ook elke 4 jaar) en gemeenteraadsverkiezingen voor lokale politiek. De regering bestaat uit de koning plus alle ministers, terwijl het kabinet alleen de ministers en staatssecretarissen omvat.

Let op: In een parlementaire democratie ligt de echte macht bij volksvertegenwoordigers die jij kiest - niet bij de koning!

Voor 1848: Koning Willem I Heeft Bijna Alle Macht

In 1815 ontstond het Koninkrijk der Nederlanden onder koning Willem I. Nederland werd toen een constitutionele monarchie - we hadden een grondwet, maar de koning behield bijna alle macht.

Waarom had de koning zoveel invloed? Ten eerste moest elk voorstel van ministers door hem worden goedgekeurd. Het parlement (Eerste en Tweede Kamer) had weinig in de melk te brokkelen.

De leden van de Eerste Kamer werden gewoon door de koning benoemd. De Tweede Kamer werd gekozen door mensen in de provinciale staten - maar die waren vaak ook koning-vriendelijk.

Belangrijk: Na 1830 wilden sommige Kamerleden verandering omdat ze de macht van de koning wilden verkleinen en uitgaven wilden beperken.

Na 1830 groeiden de spanningen. Kamerleden wilden de grondwet veranderen om de koninklijke macht in te perken, maar Willem I weigerde omdat hij geen macht wilde verliezen.

1848: Thorbecke Creëert een Nieuwe Grondwet

In 1848 braken er revoluties uit in heel Europa - zelfs de Franse koning werd afgezet! Onze koning schrok zich rot en veranderde ineens van mening. Hij liet Thorbecke en zijn groep liberalen een compleet nieuwe grondwet maken.

De nieuwe grondrechten waren revolutionary: vrijheid van godsdienst, onderwijs, meningsuiting, drukpers, en vereniging en vergadering. Iedereen kreeg dezelfde basisrechten, wat toen echt groot nieuws was.

De koning kreeg minder macht maar werd wel onschendbaar - je kunt hem niet strafrechtelijk vervolgen. De ministers werden verantwoordelijk voor alles wat de vorst deed of zei.

Game changer: Ministeriële verantwoordelijkheid betekende dat ministers niet meer verantwoording aan de koning, maar aan het parlement schuldig waren!

Het parlement kon voortaan ministers ter verantwoording roepen en ze via een motie van wantrouwen laten aftreden. Niet de koning, maar het parlement moest nieuwe wetten, de begroting en verdragen goedkeuren.

Nieuwe Verkiezingen en Budgetrecht

Vanaf 1848 waren er elke vier jaar nieuwe verkiezingen voor de Tweede Kamer. Die werd nu rechtstreeks gekozen door burgers via een districtenstelsel - elk district koos één Kamerlid.

Er was wel een groot maar: alleen mannen die genoeg belasting betaalden mochten stemmen. Dit censuskiesrecht betekende dat gewone arbeiders geen stem hadden.

De Eerste Kamer werd indirect gekozen - burgers stemden eerst voor de provinciale staten, die vervolgens de Eerste Kamerleden kozen. Dit systeem gebruiken we nog steeds.

Slim systeem: De begrotingsprocedure van 1848 kennen we nog altijd - de regering stelt jaarlijks uitgaven voor en het parlement moet via het budgetrecht toestemming geven.

Thorbecke was een liberaal die opdracht kreeg om Nederland democratischer te maken. Zijn grondwetsherziening legde de basis voor onze huidige parlementaire democratie.

Het Parlement Wordt Echt de Baas

De grondwet van 1848 maakte Nederland officieel een parlementaire democratie. De macht lag nu bij een door het volk gekozen volksvertegenwoordiging die de regering controleerde.

Koning Willem III wilde dit lange tijd niet accepteren - hij dacht nog steeds de baas te zijn. Dat veranderde door de Luxemburgse kwestie in 1866-1867.

Willem III wilde stiekem Luxemburg verkopen zonder het parlement te raadplegen. De Kamerleden waren woedend maar konden de onschendbare koning niet aanpakken.

Slimme zet: Door ministeriële verantwoordelijkheid konden ze wel de ministers naar huis sturen!

De koning loste eerst het parlement op en liet nieuwe verkiezingen houden. Maar ook na die verkiezingen was het parlement tegen zijn plannen. Nu stapten de ministers definitief op en accepteerde de koning dat het parlement echt de baas was.

Vanaf dat moment zou geen enkel kabinet meer tegen de wens van een Tweede Kamermeerderheid regeren!

Kiesrecht Breidt Zich Langzaam Uit

Nederland was in 1848 nog geen echte democratie - alleen rijke mannen die genoeg belasting betaalden mochten stemmen. Dit censuskiesrecht sloot gewone arbeiders uit.

Bij verkiezingen gebruikten we het districtenstelsel: Nederland was verdeeld in 100 districten en elk district koos het Kamerlid met de meeste stemmen.

Tussen 1850-1900 zaten vooral liberalen in het parlement omdat alleen rijke mensen mochten stemmen. Liberalen wilden zoveel mogelijk vrijheid op politiek en economisch terrein.

Liberale filosofie: De overheid moet zich zo min mogelijk bemoeien met economie en maatschappij - laat de markt zijn werk doen!

In 1885 richtten liberalen de Liberale Unie op. Deze partij had vooral aanhang onder hoogopgeleide, rijke burgers zoals advocaten, dokters en handelaren.

Socialisten Komen Op Voor Arbeiders

Naast liberalen ontstonden er twee andere politieke bewegingen. Socialisten kwamen op voor arbeiders die door de industrialisatie in slechte omstandigheden verkeerden.

Deze problemen noemden we de sociale kwestie - grote groepen arbeiders leefden en werkten onder erbarmelijke omstandigheden. Socialisten vinden dat de overheid hier actief iets aan moet doen.

Sociaaldemocraten willen via democratische weg (partijen en parlement) de arbeiderssituatie verbeteren. Zij organiseerden zich in 1894 in de SDAP onder leiding van P.J. Troelstra.

Belangrijk doel: De SDAP wilde kiesrecht voor alle arbeiders, mannen én vrouwen - veel progressiever dan andere partijen!

Hun aanhang bestond vooral uit fabrieksarbeiders en andere werkende mensen die geen stem hadden onder het censuskiesrecht.

Confessionelen Willen Geloof in Politiek

Confessionelen vinden dat het geloof belangrijk is bij het besturen van een land. In Nederland hadden we twee groepen: protestanten en katholieken.

Protestanten richtten in 1879 Nederland's eerste echte politieke partij op: de Anti-Revolutionaire Partij onder leiding van Abraham Kuyper. Hun aanhang kwam uit "de kleine luyden" - boeren, arbeiders en kleine winkeliers.

Zij streefden naar kiesrecht voor het mannelijk hoofd van het gezin - nog niet zo progressief als socialisten, maar democratischer dan liberalen.

Katholieke achterstand: Katholieken woonden vooral in Brabant en Limburg en werden achtergesteld in het protestantse Nederland.

Katholieken organiseerden zich onder Herman Schaepman en vormden later (1926) de Rooms-Katholieke Staatspartij. Zij streefden naar gelijke rechten en erkenning in de Nederlandse samenleving.