Ketterij en inquisitie

Stel je voor: je durft het niet eens te zijn met de kerk, en je wordt levend verbrand. Zo heftig was de situatie rond 1200 toen de inquisitie werd opgericht - een kerkelijke rechtbank die ketters moest opsporen.

Ketters waren mensen die kritiek hadden op de rijke levensstijl van monniken en nonnen. Ze vonden het oneerlijk dat kloosters zoveel rijkdom hadden verzameld. Deze kritiek werd zwaar bestraft door marteling of verbranding.

In de 16e eeuw kwam er verandering door de humanisten en de boekdrukkunst. Maarten Luther schreef in 1517 een lijst met alle fouten van de kerk en vertaalde de bijbel naar het Duits. Hij was tegen aflaatbrieven, het vereren van beelden en de macht van de paus. Samen met Johannes Calvijn startte hij de hervorming (reformatie).

Let op: Luther en Calvijn werden door de paus uit de kerk gezet, wat leidde tot twee stromingen: rooms-katholiek (met paus) en protestants (hervormers volgen).

Verschillen tussen katholiek en protestants

De splitsing van de kerk had twee grote gevolgen die Europa voorgoed zouden veranderen. Ten eerste ontstonden er duidelijke verschillen tussen beide geloven.

Katholieke kerken bleven rijk versierd met beelden, terwijl protestantse kerken heel sober waren. Katholieke priesters mochten niet trouwen en alleen mannen mochten de kerk leiden. Protestanten hadden dominees die wel mochten trouwen, en vanaf de 20e eeuw mochten ook vrouwen de kerk leiden.

Het tweede gevolg waren bloedige godsdienstoorlogen tussen katholieken en protestanten. Karel V hielp de katholieke kerk van 1515 tot 1555 en bestuurde het Duitse rijk, Spanje én Nederland. Iedereen moest de kerk gehoorzamen.

De katholieke kerk reageerde met de contrareformatie: ze schreven het katholieke geloof precies op, maakten leerboeken, stelden strengere regels voor priesters en schafte de handel in aflaten af.

Belangrijk: Deze religieuze verdeeldheid zou leiden tot decennia van oorlog en geweld in heel Europa.

Streven naar centraal bestuur

Nederland zag er in de 16e eeuw heel anders uit dan nu - het bestond uit 17 losse gewesten met elk hun eigen wetten, bestuurders en munten. Voor keizer Karel V was dit een nachtmerrie om te besturen.

Karel was constant in oorlog en had veel geld nodig. Daarom wilde hij van die 17 gewesten één geheel maken: het centraal bestuur. Zo zouden veranderingen makkelijker doorgevoerd kunnen worden. In 1555 volgde zijn zoon Filips II hem op, die doorging met dit plan.

Filips stelde een landvoogd aan die Nederland bestuurde, geholpen door een stadhouder. Maar de Nederlandse edelen waren here niet blij mee - ze hadden drie grote klachten.

Ze wilden geen centraal bestuur omdat ze dan hun macht zouden verliezen. Ook waren ze tegen vaste belasting, want dat kostte veel geld. Ten slotte was Filips streng katholiek terwijl er in Nederland veel calvinisten woonden die als ketters werden gezien.

Tip: Onthoud deze drie klachten goed - ze zijn de directe oorzaak van de Nederlandse Opstand!

Beeldenstorm en het begin van de opstand

Toen de vervolging van protestanten even stopte, brak er een onrustige periode uit. Protestanten hielden hagenpreken in de openlucht en werden steeds bozer over het vereren van heiligen en beelden in kerken.

In 1566 explodeerde deze woede in de beeldenstorm - protestanten liepen naar kloosters en kerken om alle beelden en heiligenafbeeldingen te vernielen. Dit gebeurde door heel Nederland.

Filips II was woedend en stuurde hertog Alva met zijn leger naar Nederland. Alva pakte de situatie keihard aan: hij zocht deelnemers aan de beeldenstorm op en liet ze vermoorden, hief extra belastingen en nam maatregelen tegen de adel.

Willem van Oranje was inmiddels gevlucht en niet langer stadhouder. In 1568 ging hij in opstand vanuit Duitsland, geholpen door de watergeuzen - een soort piraten die Nederland verdedigden. In 1572 veroverden de watergeuzen een Zuid-Hollandse kuststad, waarna andere plaatsen zich bij de opstand aansloten.

Onthoud: 1568 markeert het begin van de Tachtigjarige Oorlog tussen Nederland en Spanje.

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

Na jaren van oorlog sloten de opstandige gewesten in 1579 de Unie van Utrecht - een verbond om beter samen te werken tegen Spanje. In 1581 verklaarden ze dat Filips niet langer hun koning was.

Spanje sloeg terug en veroverde in 1585 Antwerpen, waardoor Nederland in tweeën werd gedeeld. Het zuiden bleef Spaans, het noorden werd onafhankelijk.

Omdat de gewesten geen nieuwe koning konden vinden, werd Nederland in 1588 de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden - een land zonder koning! Elk gewest had eigen Gewestelijke Staten, terwijl de Staten-Generaal beslissingen nam over oorlog en vrede.

Maurits, zoon van Willem van Oranje, werd de nieuwe stadhouder. Er kwam gewetensvrijheid - je mocht geloven wat je wilde, maar dat was niet hetzelfde als godsdienstvrijheid. De calvinistische kerk was officieel, en katholieken hadden veel problemen: hun kerken werden weggenomen en priesters mochten hun werk niet doen.

Belangrijk verschil: Gewetensvrijheid betekent dat je privé mag geloven wat je wilt, godsdienstvrijheid betekent dat alle religies gelijke rechten hebben.

Het einde van de Tachtigjarige Oorlog

Na 1588 kwam Nederland sterker te staan in de oorlog tegen Spanje. Vier redenen maakten dit mogelijk: betere handel en nijverheid gaven meer geld voor huurlingen, Spanje had te veel oorlogen en kon hun soldaten niet altijd betalen, Nederland kreeg sterke bondgenoten zoals Engeland en Frankrijk, en Maurits was een uitstekende legeraanvoerder.

Tussen 1609 en 1621 was er een wapenstilstand. Daarna veroverde Nederland nog Maastricht en Den Bosch, waardoor Brabant en Limburg bij de Republiek kwamen. Uiteindelijk tekenden Spanje en Nederland in 1648 de Vrede van Munster - het einde van de Tachtigjarige Oorlog.

Nederland was uniek in Europa: het enige land waar je mocht geloven wat je wilde. Overal elders woedden godsdienstoorlogen tussen katholieken en protestanten. Frankrijk werd volledig katholiek, in Duitsland mocht elke vorst het geloof van zijn onderdanen bepalen (wat tot burgeroorlog leidde), en Engeland stichtte de anglicaanse kerk - een mix van katholiek en protestants zonder macht voor de paus.

Fun fact: De Nederlandse tolerantie was revolutionary voor die tijd - nergens anders in Europa had je zoveel godsdienstvrijheid!