Wat is globalisering?

Globalisering is het proces waarbij gebieden en samenlevingen op aarde steeds meer met elkaar verweven raken. Dit gebeurt op vier belangrijke gebieden: economisch (handel, productie), sociaal-cultureel (uitwisseling van mensen en culturen), politiek (samenwerking tussen landen) en geografisch (spreiding over de wereld).

Technologische ontwikkelingen zijn de grote motor achter globalisering. Transporttechnologie zorgt voor sneller en goedkoper vervoer van grondstoffen, goederen en mensen. ICT (informatie- en communicatietechnologie) maakt de uitwisseling van informatie razendsnef.

Sinds 1980 zijn drie belangrijke veranderingen opgetreden: reis- en vervoertijden daalden sterk, transport en communicatie werden veel goedkoper (door bijvoorbeeld containerisatie), en de infrastructuur voor transport en dataverkeer verbeterde enorm. Dit alles zorgt voor tijd-ruimte compressie - de wereld voelt steeds 'kleiner' aan.

Let op: Multinationale ondernemingen (MNO's) kunnen door vrijhandel hun vestigingen over de hele wereld verspreiden en vormen zo mondiale netwerken.

Economische globalisering: hoe ontstond dit?

De vrijemarkteconomie werd mogelijk door het instorten van het communisme in 1991 en China's toetreding tot de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Hierdoor bepalen vraag en aanbod wat er geproduceerd wordt en tegen welke prijs.

Na 1990 zie je economische globalisering vooral aan drie dingen: snelle toename van wereldhandel, sterke stijging van buitenlandse investeringen, en groei van internationaal transport. Let wel: sinds 2016 wordt dit afgeremd door economische crises, vooral in semi-perifere landen.

Multinationale ondernemingen kiezen hun vestigingsplaatsen slim uit. Ze kijken naar arbeidsmarkt, bereikbaarheid, belastingvoordelen, politieke stabiliteit en omvang van de afzetmarkt. De WTO stimuleert vrijhandel door invoerrechten te verlagen en eerlijke concurrentie te bevorderen.

Door offshoring wordt de productieketen steeds meer uitgerekt over verschillende landen. Arbeidsintensieve delen gaan naar lagelonenlanden, waardoor een product van grondstof tot consument een route aflegt over tal van gebieden.

Belangrijk: Regionale handelsblokken zoals USMCA, ASEAN en EU hebben binnen het blok weinig grenzen, maar naar buiten vaak nog wel handelsbelemmeringen.

Mondiale centra en ruimtelijke gevolgen

De belangrijkste handels-, geld- en informatiestromen lopen tussen drie mondiale centra: Noord-Amerika, West-Europa en Azië-Oceanië. Dit mondiale netwerk staat onder druk door de groeiende invloed van semi-perifere landen. Door de Global Shift verschuift het zwaartepunt van de Noord-Atlantische naar de Pacifische zone.

Globalisering heeft zes belangrijke ruimtelijke gevolgen. Ten eerste ontstaat een nieuwe internationale arbeidsverdeling - maakindustrie verplaatst van centrum naar periferie door loonverschillen. Dit zorgt voor meer banen in semi-periferie en een betere ruilvoet.

Ten tweede worden nieuwe afzetmarkten gecreëerd wanneer bedrijven naar semi-periferie verplaatsen. Ten derde passen bedrijven hun locatie steeds sneller aan (reshoring betekent terughalen van activiteiten). Ten vierde concentreren MNO's zich op hun core business.

De laatste twee gevolgen zijn groeiende verbondenheid én groeiende ongelijkheid. Afwenteling betekent dat negatieve effecten naar andere gebieden of toekomstige generaties verschuiven.

Cruciaal punt: Alleen landen die interessant zijn voor internationale bedrijven doen echt mee aan globalisering, wat grote regionale verschillen veroorzaakt.

Culturele globalisering: eenheid of diversiteit?

Culturele globalisering zorgt vooral voor homogenisering van materiële cultuurelementen - denk aan kleding, eten, muziek. Immateriële cultuurkenmerken zoals taal, normen en waarden veranderen veel langzamer omdat ze grote invloed hebben op je manier van leven.

Internationale toerisme, handel, migratie en vooral sociale media spelen een grote rol bij verdere culturele globalisering. Opvallend: tweederde van alle internationale informatie-uitwisseling vindt plaats tussen de drie mondiale centrumgebieden.

Culturele globalisering heeft twee tegengestelde effecten. Homogenisering betekent dat culturen door verwestersing steeds meer op elkaar lijken - dezelfde winkelketens, restaurants en Engels als lingua franca. Heterogenisering daarentegen zorgt door internationale migratie en sociale media voor een mix van westerse en niet-westerse cultuurelementen in grote steden.

Dit laatste leidt tot transnationale mengcultuur - vooral zichtbaar in wereldsteden waar verschillende culturen samenkomen en nieuwe vormen ontstaan.

Interessant: Sociale media zijn een machtig wapen voor het organiseren van protesten en kunnen culturen wereldwijd beïnvloeden.

Internationale migratie: wie gaat waarheen?

Ongeveer de helft van alle migratie loopt tussen landen in het globale zuiden. Arbeidsmigrantie gaat vooral van zuid naar noord (periferie naar centrum). Of iemand migreert hangt af van aspiraties (overtuiging dat je situatie verbetert) en mogelijkheden (geld en contacten).

Er zijn vier hoofdoorzaken van internationale migratie. Welvaartsverschillen in de wereld zijn toegenomen, wat selectieve migratie veroorzaakt. Demografische verschillen verhogen migratiedruk - rijke landen vergrijzen terwijl arme landen meer mensen in actieve leeftijd krijgen.

Verbeterde ICT en transporttechnologie verbinden gebieden die vroeger gescheiden waren. Deregulatie, vooral door EU-integratie, zorgt voor meer vrij verkeer van personen en internationalisering van werknemers.

De meeste migranten komen terecht in grote steden en blijven verbonden met hun geboorteland. Transnationale netwerken ontstaan tussen twee landen op economisch, politiek en sociaal-cultureel gebied. Migratienetwerken van familie en kennissen helpen bij ketting- of volgmigratie.

Opvallend: Er is ook toenemende migratie naar semi-perifere landen zoals VAE, Qatar en Zuid-Afrika.

Gevolgen van sociaal-culturele globalisering

Migratie heeft positieve gevolgen voor landen en regio's. Uitwisseling van kennis en geld verrijkt samenlevingen. Het demografisch voordeel van jonge migranten levert op termijn grote economische voordelen op. Doorgangslanden profiteren van hun geografische ligging en krijgen vaak EU-ontwikkelingshulp.

Tegelijk groeit er sociaal verzet. Wereldsteden zijn economisch, politiek en cultureel belangrijk voor (een deel van) de wereld. Vooral buiten steden groeit weerstand tegen globalisering. Arbeiders, boeren en lagere middenklasse voelen zich verliezers en pleiten voor een sterke, zelfstandige staat die de economie afschermt.

Er is geen sprake van één wereldcultuur. Overname van westerse cultuurelementen beperkt zich vooral tot materiële zaken. Niet iedereen kan of wil dit overnemen. Immateriële cultuurelementen worden minder snel overgenomen omdat opgeven van culturele identiteit te ver gaat.

Westerse cultuurelementen worden zelden een-op-een overgenomen - er ontstaat vaak een mengvorm. Bovendien staat de westerse wereld ook onder invloed van niet-westerse culturen.

Belangrijk inzicht: Globalisering leidt niet tot uniformiteit maar tot nieuwe mengvormen van culturen die naast elkaar bestaan.