De Eerste Wereldoorlog (1914-1918)

Alles begon met één pistoolschot in Sarajevo. Op 28 juni 1914 werd kroonprins Frans Ferdinand vermoord, en binnen een maand vochten alle Europese grootmachten tegen elkaar. Door een web van bondgenootschappen escaleerde een lokaal conflict tot een wereldoorlog.

De echte oorzaken lagen dieper: nationalisme (trots op je eigen land), militarisme (verheerlijking van het leger), imperialisme (wedloop om koloniën) en een gevaarlijke wapenwedloop. Europa was een kruitvat dat wachtte op een vonk.

De oorlog werd vooral bekend als de loopgravenoorlog. Aan het westelijke front in Frankrijk en België veranderde jaren vrijwel niets - soldaten zaten vastgeklemd in modderige loopgraven. De doorbraak kwam toen Amerika in 1917 meedeed en Rusland juist uitstapte na de communistische revolutie.

Wist je dat: Deze oorlog introduceerde gifgas als massavernietigingswapen, maar het hielp de Duitsers uiteindelijk niet om te winnen.

Gevolgen van WO1 en de Economische Crisis

De Vrede van Versailles (1919) vernederde Duitsland compleet. Ze kregen de volledige schuld, moesten enorme schadevergoedingen betalen, verloren 10% van hun grondgebied en mochten nauwelijks nog een leger hebben. Dit zorgde voor woede bij de Duitse bevolking en de Dolkstootlegende ontstond - het verhaal dat Duitsland 'in de rug was gestoken' door politici en joden.

Na een korte periode van bloei (de Roaring Twenties) sloeg het noodlot toe. Op Zwarte Donderdag (24 oktober 1929) stortte de Amerikaanse beurs in. Iedereen verkocht panisch hun aandelen en de crisis verspreidde zich als een olievlek over de wereld.

De Grote Depressie ontstond door overproductie en te veel kopen op krediet. Bedrijven gingen failliet, werkloosheid steeg enorm en de koopkracht zakte weg. Amerika trok geld terug uit Duitsland, waardoor ook Frankrijk en Groot-Brittannië in problemen kwamen.

Belangrijk: Deze crisis maakte de opkomst van Hitler mogelijk - mensen zochten naar extreme oplossingen voor hun problemen.

Totalitaire Systemen: Communisme en Fascisme

Drie gevaarlijke ideologieën grepen de macht in verschillende landen. Lenin vestigde in 1917 een communistische dictatuur in Rusland $later de Sovjet-Unie$. Zijn opvolger Stalin forceerde de collectivisatie van de landbouw, wat tot miljoenen doden leidde door hongersnood (Holodomor).

In Italië richtte Mussolini in 1919 de fascistische beweging op, gericht op nationalistische trots en het herstellen van de glorie van het Romeinse Rijk. Hij was minder racistisch dan Hitler, maar wel even gewelddadig tegen tegenstanders.

Adolf Hitler werd in 1933 leider van Duitsland en introduceerde het nationaalsocialisme (nazisme). Dit was het meest extreme systeem: antisemitisch, racistisch en gericht op Duitse superioriteit. Door gelijkschakeling moest iedereen de nazi-ideologie volgen.

Alle drie de systemen waren antidemokratisch en totalitair - de staat controleerde letterlijk alles. Ze gebruikten massaorganisaties, persoonsverheerlijking van de leider en concentratiekampen voor tegenstanders.

Herken de symbolen: Fasces (fascisme), hakenkruis (nazisme), hamer en sikkel (communisme).

Propaganda en het Begin van WO2

Totalitaire regimes waren meesters in propaganda. Ze richtten massaorganisaties op zoals de Hitlerjugend voor jongeren en het Arbeidsfront voor arbeiders. Radio was hun belangrijkste wapen - het bereikte miljoenen mensen tegelijk, ook analfabeten.

De Tweede Wereldoorlog begon door de agressie van nazi-Duitsland en Japan. Hitler wilde revanche voor WO1 en lebensraum (leefruimte) in Oost-Europa. Japan viel Pearl Harbor aan op 7 december 1941, waardoor Amerika de oorlog in werd gesleept.

Europa had gefaald om Hitler te stoppen. Amerika koos voor isolationisme en de Volkenbond was zwak. Groot-Brittannië voerde een appeasementpolitiek - conflicten vermijden door toe te geven. Op de Conferentie van München (1938) mocht Hitler het Sudetenland innemen in ruil voor valse beloftes over vrede.

Het keerpunt kwam op 1 september 1939 toen Duitsland Polen binnenvielen. Hitler had een niet-aanvalsverdrag met Stalin gesloten om Polen te verdelen. Nu verklaarden Groot-Brittannië en Frankrijk eindelijk de oorlog.

Feit: De Anschluss (1938) betekende de annexatie van Oostenrijk - Hitler's eerste grote uitbreiding.

De Tweede Wereldoorlog en de Holocaust

De oorlog begon met Duitse successen dankzij de Blitzkrieg (bliksemoorlog). Op 10 mei 1940 vielen ze Nederland binnen. Later koos Hitler voor een riskante tweefrontenoorlog tegen zowel het westen als de Sovjet-Unie.

De geallieerden $VS, Groot-Brittannië, Sovjet-Unie$ wonnen uiteindelijk dankzij hun grotere wapenproductie. D-Day (6 juni 1944) bracht Amerikaanse troepen naar Normandië. Op 8 mei 1945 gaf Duitsland zich over, na Hitlers zelfmoord.

De Holocaust toont hoe racisme en discriminatie kunnen leiden tot genocide. Joden werden eerst geïsoleerd in getto's, daarna gedeporteerd via doorgangskampen naar vernietigingskampen zoals Sobibor. Circa 6 miljoen joden werden systematisch vermoord.

Dit genocide begon met vooroordelen en antisemitisme. Joden werden gezien als zondebokken en beschuldigd van allerlei problemen. De Kristalnacht (1938) was het begin van systematische vervolging. De Endlösung (eindoplossing) betekende de complete uitroeiing.

Belangrijke les: De Holocaust laat zien hoe gewone mensen medeplichtig kunnen worden aan genocide door wegkijken en meewerken.

De Bezetting van Nederland

Nederland hoopte neutraal te blijven, maar op 10 mei 1940 kwam de Duitse invasie. Na vijf dagen gaf het Nederlandse leger zich over. Seyss-Inquart werd rijkscommissaris en schafte democratie en rechtsstaat af.

Voor veel Nederlanders was het aanvankelijk geen ramp - Duitsers zagen ons als 'Germaans broedervolk'. Maar joodse Nederlanders werden stap voor stap geïsoleerd: ontslag uit banen, aparte scholen, gele ster en uiteindelijk deportatie naar kampen. Slechts 5000 van de gedeporteerde joden keerden terug.

Naarmate de oorlog slechter verliep voor Duitsland, werd de onderdrukking erger. Honderdduizenden mannen moesten naar Duitsland voor dwangarbeid. Na de bevrijding van Zuid-Nederland begon de Hongerwinter (1944-1945) in het westen.

De meeste Nederlanders pasten zich aan, maar er was ook verzet: de Februaristaking (1941), de April-meistaking tegen dwangarbeid en de spoorwegstaking. Ook hielpen veel mensen onderdulkers. Ongeveer 5% was pro-Duits en lid van de NSB onder Anton Mussert.

Vergeet niet: 5 mei 1945 was de bevrijding - ruim 200.000 Nederlanders waren omgekomen.

De Republiek van Weimar en Nazi-Duitsland

Na WO1 werd Duitsland de Republiek van Weimar - een parlementaire democratie. Maar het vertrouwen was zwak door de Spartakusopstand (1919), het Verdrag van Versailles en economische problemen. Toen Frankrijk het Roergebied bezette, werd de situatie nog erger.

Het Dawesplan hielp tijdelijk - Amerika leende geld aan Duitsland. Maar na de beurskrach van 1929 werd alles veel erger. Massale werkloosheid en politieke chaos maakten de weg vrij voor extremistische partijen.

Hitler profiteerde perfect van deze chaos. Zijn NSDAP behaalde in 1932 een meerderheid. In zijn boek Mein Kampf (1925) gaf hij joden de schuld van Duitslands nederlaag. Hij beloofde werk, welvaart en een sterke Volksgemeinschaft.

Na de Rijksdagbrand (1933) schafte Hitler via de Machtigingswet de grondwet af en vestigde een totalitaire dictatuur. Joseph Goebbels leidde het ministerie van Propaganda en begon de nazificatie van de samenleving.

Waarschuwing: Hitler kwam aan de macht via democratische verkiezingen - democratie moet altijd worden beschermd tegen extremisme.

Duitsland Valt Uiteen en de Koude Oorlog

Na 8 mei 1945 (Stunde Null) moest Duitsland compleet opnieuw beginnen. De geallieerden deelden Duitsland en Berlijn op in vier sectoren. Amerika startte denazificatie - Duitsers werden gedwongen de nazi-misdaden onder ogen te zien.

Europa werd verdeeld in twee invloedssferen: het Westblok (Amerika) en Oostblok $Sovjet-Unie$. President Truman kondigde de Trumandoctrine af om landen te helpen die door het communisme werden bedreigd. Ook kwam er Marshallhulp voor wederopbouw.

Toen Stalin West-Berlijn blokkeerde (1948), organiseerden de geallieerden een luchtbrug. Stalin wilde geen vliegtuigen neerschieten omdat dat WO3 zou betekenen. In mei 1949 gaf hij op en werd Duitsland definitief gesplitst.

West-Duitsland (BRD) werd kapitalistisch en democratisch onder Konrad Adenauer. Het Wirtschaftswunder (economisch wonder) bracht snelle welvaart. Oost-Duitsland (DDR) werd een communistische dictatuur onder Walter Ulbricht. De Stasi (geheime politie) controleerde iedereen.

Belangrijk: In 1953 sloeg het Rode Leger de volksopstand in Oost-Duitsland neer - dit toonde de harde realiteit van het communisme.

De Berlijnse Muur en de Val van het Communisme

In 1961 bouwde Oost-Duitsland de Berlijnse Muur om vluchtelingen tegen te houden. Dit redde de DDR van leegloop, maar symboliseerde ook de verdeelde wereld. Na de Cubacrisis (1962) kwam er détente (ontspanning) tussen VS en Sovjet-Unie.

Willy Brandt werd in 1969 bondskanselier van West-Duitsland en voerde Ostpolitik - betere relaties met Oost-Europa. In 1972 erkenden beide Duitse staten elkaar officieel en mochten West-Duitsers eindelijk naar het oosten reizen.

Het einde kwam toen Gorbatsjov (1985) leider werd van de Sovjet-Unie. Hij introduceerde glasnost (openheid) en perestrojka (hervorming) omdat het slecht ging met de economie. In 1989 (het wonderjaar) vielen alle communistische regimes in Oost-Europa.

De val van de Berlijnse Muur (9 november 1989) was het symbolische einde van de Koude Oorlog. Oost-Duitsers vluchtten massaal via Hongarije en Tsjechoslowakije. Toen protesten uitbraken, durfden de leiders niet meer te schieten. Op 3 oktober 1990 kwam de Duitse hereniging.

Realiteit-check: De hereniging kostte miljarden en veel Oost-Duitsers werden werkloos. Sommigen kregen Ostalgie - heimwee naar de DDR.

Welvaart, Cultuur en Maatschappelijke Verandering

Na WO2 ontstond in de westerse wereld ongekende welvaart. De consumptiemaatschappij betekende dat bezit je status bepaalde. Door automatisering verdwenen veel banen, maar er ontstond een postindustriële samenleving waarin diensten belangrijker werden dan industrie.

De overheid kreeg een veel grotere rol via sociale verzekeringen (WW, WAO, AOW). Dit creëerde de verzorgingsstaat die bestaanszekerheid bood. In 1973 eindigde de groei abrupt door de oliecrisis - de kosten stegen en meer mensen hadden uitkeringen nodig.

De Nederlandse samenleving veranderde dramatisch. De traditionele verzuiling (katholieken, protestanten, liberalen, socialisten) verdween door ontzuiling. Televisie verruimde je blik en maakte je minder afhankelijk van familie en kerk.

Er ontstond een eigen jeugdcultuur met meer vrije tijd, eigen geld en popmuziek. Jongeren ontwikkelden hun eigen normen als hippies en provo's. Emancipatie van vrouwen, secularisering en meer mondigheid vervingen de oude gezagsgetrouwheid. Nederland werd een pluriforme samenleving met verschillende waarden.

Van toen naar nu: Deze periode legde de basis voor onze moderne Nederlandse samenleving met haar diversiteit en welvaart.