Renaissance: Een nieuw mens- en wereldbeeld

De Renaissance betekende letterlijk 'wedergeboorte' van de Grieks-Romeinse cultuur, maar het was veel meer dan dat. Voor het eerst sinds eeuwen stond de mens als individu centraal, niet alleen als onderdeel van de kerk.

Dit nieuwe denken veranderde alles. Waar mensen in de middeleeuwen leefden volgens 'memento mori' (gedenk te sterven), werd nu 'carpe diem' (pluk de dag) belangrijk. Het humanisme zorgde ervoor dat individuele emoties en eigenschappen ertoe deden in kunst, literatuur en wetenschap.

Mensen bleven wel gelovig, maar de Bijbel en kerk stonden minder centraal. Kritisch denken werd juist aangemoedigd, wat leidde tot meer kennis over de wereld. Deze nieuwe wetenschappelijke belangstelling bouwde voort op oude Griekse en Romeinse geschriften.

Let op: Deze nieuwe wetenschappelijke belangstelling is iets anders dan de wetenschappelijke revolutie die later komt!

Ontdekkingsreizen: Europa verkent de wereld

De Portugezen gingen als eerste de wijde wereld verkennen, gedreven door drie belangrijke motieven. Politiek wilden ze macht en status, cultureel het christendom verspreiden, en economisch de Arabische tussenhandel in specerijen uitschakelen door zelf een zeeweg naar Indië te vinden.

De wetenschap maakte deze ontdekkingsreizen mogelijk, en door de reizen werd wetenschappelijke kennis weer uitgebreid - een perfecte cirkel van vooruitgang.

De gevolgen waren enorm en blijvend. Miljoenen mensen werden verplaatst, nieuwe handelsroutes ontstonden, en er vond een wereldwijde uitwisseling van producten plaats. Culturen vermengden zich, het christendom verspreidde zich, en de wetenschappelijke kennis groeide explosief.

Onthoud: De ontdekkingsreizen waren het begin van de eerste echte wereldeconomie!

Protestantse Reformatie: De kerk splitst

Maarten Luther (1483-1546), een Duitse monnik, zette in 1517 de kerk op zijn kop met zijn 95 stellingen. Hij was woedend over de aflatenhandel van Johann Tetzel, die beweerde: "Als het geld in het kistje klinkt, de ziel in de hemel springt."

Luther's belangrijkste kritiekpunten waren helder: geestelijken focusten te veel op wereldse zaken zoals geld en macht, het celibaat werd overtreden, en hij verwierp de meeste sacramenten behalve doop en avondmaal. Volgens hem hoefden geen priesters, maar oprechte geloof in God om zonden te vergeven.

Johannes Calvijn (1509-1564) ging nog verder met zijn predestinatieleeer: mensen zijn voorbestemd om naar hemel of hel te gaan. Zichtbaar vroom gedrag door Bijbelstudie, gebed en hard werken waren tekenen van uitverkiezing. Hij predikte ook absolute gehoorzaamheid aan de overheid, want die werd door God aangesteld.

Examentip: Luther = tegen aflatenhandel, Calvijn = predestinatie. Makkelijk te onthouden!

Nederlandse Opstand: Het begin (1566-1572)

De Nederlandse Opstand ontstond door een combinatie van religieuze en politieke spanningen. Karel V en zijn opvolger Filips II wilden het hele rijk katholiek houden én centraliseren, terwijl Nederlandse gewesten hun privileges wilden behouden.

In 1566 brachten Nederlandse edelen het Smeekschrift der Edelen naar de landvoogdes. Ze vroegen om het stoppen van de kettervervolging van protestanten. Dit werd tijdelijk geaccepteerd, wat leidde tot hagenpreken (diensten in de openlucht).

De situatie escaleerde snel. De Beeldenstorm van 1566 volgde, waarbij katholieke kerken werden vernield. Filips II reageerde door hertog van Alva te sturen, die de beruchte Bloedraad instelde en de tiende penning (10% belasting op alle producten) invoerde.

Keerpunt: De Slag bij Heiligerlee (1568) was het officiële begin van de Tachtigjarige Oorlog!

Nederlandse Opstand: Naar onafhankelijkheid (1572-1588)

1572 werd het echte keerpunt met de inname van Den Briel door de watergeuzen. Dit gaf de opstand nieuwe hoop en momentum. De gewesten begonnen zich te organiseren: loyale gewesten sloten de Unie van Atrecht (1579), opstandige gewesten de Unie van Utrecht.

Willem van Oranje werd in 1580 door Filips II vogelvij verklaard - een definitieve breuk. In 1584 werd Willem vermoord door Balthasar Gerards in Delft. Het Plakkaat van Verlatinghe (1581) verklaarde dat de opstandige gewesten Filips II niet langer als vorst erkenden.

Na een mislukte zoektocht naar een nieuwe vorst besloten de gewesten in 1588 zonder vorst verder te gaan. Dit was de geboorte van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden - uniek in Europa!

De strijd duurde voort tot de Vrede van Münster (1648), waarbij Spanje eindelijk de onafhankelijkheid van de Republiek erkende.

Chronologie: 1566 Smeekschrift → 1572 Den Briel → 1581 Plakkaat → 1588 Republiek → 1648 Vrede

Het einde van de opstand

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd aanvankelijk niet erkend door Spanje, waardoor de strijd doorging. Pas in 1648 met de Vrede van Münster erkende ook Spanje de onafhankelijkheid van de Republiek.

Dit betekende het definitieve einde van de Tachtigjarige Oorlog en de voltooiing van de Nederlandse staat. De lange strijd had zich uitgebreid gelohd - Nederland was nu een volledig onafhankelijke republiek.

Resultaat: Na 80 jaar oorlog was Nederland eindelijk vrij en erkend door alle Europese mogendheden!

VOC en WIC: De eerste multinationals

De VOC (Vereenigde Oostindische Compagnie) was 's werelds eerste echte multinational. Door aandelen uit te geven konden veel mensen investeren, waardoor risico's gespreid werden en enorme kapitalen beschikbaar kwamen.

De VOC had unieke macht: zij mocht verdragen sluiten, eigen legers hebben, oorlogen voeren én gebieden besturen. Met een monopolie op de handel met Oost-Indië werd het bedrijf steenrijk.

De WIC $West-Indische Compagnie$ richtte zich op Amerika en had drie hoofdfuncties: kaapvaart tegen Spanjaarden, handel in plantageproducten, en de slavenhandel. Deze vormde onderdeel van de transatlantische driehoekshandel: textiel en vuurwapens naar Afrika, slaven naar Amerika, en plantageproducten naar Europa.

Deze handelscompagnieën maakten Nederland tot een wereldmacht en legden de basis voor de moderne wereldeconomie.

Feit: De VOC was zo machtig dat het eigenlijk een staat binnen de staat was!

De Gouden Eeuw: Nederland als wereldmacht

Nederland had in de 17e eeuw een unieke positie in Europa. Als republiek zonder vorst werden regenten (rijke burgers en kooplieden) de bestuurders - heel anders dan andere landen met koningen.

Economisch werd Nederland de stapelmarkt van Europa. Door graan en hout op te slaan tot er schaarste was, maakten handelaren enorme winsten. Omdat boeren geen graan hoefden te verbouwen, specialiseerden ze zich in commerciële producten zoals zuivel, vlas en hennep.

De VOC en WIC zorgden voor wereldwijde handelcontacten en maakten Nederland ongelooflijk rijk. Deze welvaart leidde tot een culturele bloei: geweldige schilderkunst, veel boeken door de relatieve tolerantie, en belangrijke wetenschappelijke doorbraken.

Nederland was echt het centrum van de wereld geworden - klein in oppervlakte, maar groot in invloed!

Gouden combinatie: Handel + tolerantie + welvaart = culturele bloei

Absolutisme en wetenschappelijke revolutie

Absolutisme betekende dat vorsten alle macht in hun handen hadden - wetgevend, uitvoerend én rechtsprekend. Ze deelden deze met niemand, geen parlement of Staten-Generaal. Het droit divin (goddelijk recht) rechtvaardigde dit: God had de vorst op de troon gezet, dus opstand was opstand tegen God zelf.

Lodewijk XIV van Frankrijk was de beroemdste absolute vorst. Zijn paleis in Versailles symboliseerde deze absolute macht.

Tegelijkertijd vond de wetenschappelijke revolutie plaats. Deze was grootschaliger dan eerder, met steun van overheden. Het empirisme werd de nieuwe methode: waarnemen met je zintuigen, experimenteren, redeneren en concluderen. Minder boeken lezen, meer zelf onderzoeken!

Contrast: Terwijl vorsten absolute macht claimden, onderzochten wetenschappers alles kritisch!

Verlichting: Rede regeert

De Verlichting bracht rationeel optimisme: als mensen zich laten leiden door hun verstand in plaats van gevoel of geloof, wordt de wereld steeds beter. Deze ratio (rede) moest toegepast worden op alle gebieden.

Godsdienst kreeg vrijheid, politiek kreeg vrijheid van meningsuiting en volkssoevereiniteit (het volk is de baas). De trias politica verdeelde macht over drie takken: wetgevend (parlement), uitvoerend (regering) en rechtsprekend (rechters) voor onderlinge controle.

Sociale verhoudingen werden gelijk gemaakt door afschaffing van de standenmaatschappij. In de economie kwam vrijheid: zo min mogelijk overheidsbemoeienis, zo veel mogelijk eigen verantwoordelijkheid.

Adam Smith beweerde dat eigen belang automatisch algemeen belang werd: als jij je bedrijf uitbreidt voor meer winst, ontstaat er meer werkgelegenheid voor iedereen!

Kerngedachte: Verstand + vrijheid = vooruitgang voor iedereen!