Verlichting: Nieuwe ideeën over de samenleving

Stel je voor: eeuwenlang accepteerden mensen gewoon dat dingen waren "omdat God het zo wilde" of "omdat het altijd zo geweest is." Maar in de 18e eeuw begon dit te veranderen, en dat had twee belangrijke oorzaken.

Ten eerste maakte wetenschappelijk onderzoek grote sprongen voorwaarts. Mensen ontdekten natuurwetten en losten problemen op door logisch na te denken. Ten tweede leerden Europeanen door ontdekkingsreizen andere culturen kennen - plotseling beseften ze dat hun manier van leven niet de enige mogelijke was.

Deze combinatie leidde tot het rationalisme: de overtuiging dat je je verstand moet gebruiken om tot conclusies te komen. In plaats van blindelings te geloven wat autoriteiten zeiden, gingen denkers kritische vragen stellen over hoe de samenleving ingericht was.

Let op: Dit was revolutionair voor die tijd - mensen durfden eindelijk de gevestigde orde in twijfel te trekken!

Filosofen durven kritische vragen te stellen

Waarom had de koning zoveel macht? Waarom betaalden geestelijken geen belasting? Deze gevaarlijke vragen werden gesteld door filosofen - denkers die het aandurfden om kritiek te hebben op koning en kerk, ondanks de risico's.

John Locke, een Engelse arts, bedacht het concept van natuurrechten: rechten die alle mensen overal ter wereld hebben. Hij vond dat bestuurders deze rechten moesten beschermen, en als ze dat niet deden, mochten ze worden afgezet! Zijn idee van een sociaal contract - waarbij burgers en bestuurders afspraken maken over de regels - had grote invloed in Engeland.

Door Locke's ideeën moest de Engelse koning meer rekening houden met de wensen van het volk. Dit was het begin van een nieuwe manier van denken over macht en bestuur.

Interessant feit: Locke's ideeën waren zo invloedrijk dat ze later gebruikt werden bij het ontstaan van moderne democratieën!

Meer verlichte ideeën: scheiding van machten en volkssoevereiniteit

De filosoof Montesquieu bedacht de trias politica - de scheiding der machten. Hij stelde dat een land alleen goed bestuurd kan worden als niet één persoon alle macht heeft. Hij onderscheidde drie machten: wetgevende macht (wetten maken), uitvoerende macht (wetten uitvoeren) en rechtsprekende macht (rechtspreken).

Rousseau ging nog verder: hij vond dat burgers de hoogste macht moesten hebben, niet de koning of regering. Dit noemen we volkssoevereiniteit. Geleidelijk ontstond ook het idee dat elke samenleving een grondwet nodig heeft - een document waarin rechten en plichten staan beschreven.

Deze gedachten waren logische gevolgen van de ideeën van Locke, Montesquieu, Voltaire en Rousseau. Ze legden de basis voor moderne democratische principes zoals gelijkheid voor de wet.

Bedenk dit: Deze ideeën lijken nu vanzelfsprekend, maar waren toen compleet revolutionair!

Verspreiding van nieuwe ideeën ondanks censuur

Sommige boeken van filosofen werden in Frankrijk verboden en zelfs publiekelijk verbrand. Wanneer de overheid het verspreiden van informatie verbiedt, noemen we dat censuur. Mensen die verboden boeken wilden lezen, moesten dat stiekem doen.

Ironisch genoeg werden boeken vaak nog populairder nadat ze verboden waren. De verlichte ideeën verspreidden zich dus ondanks de pogingen van machthebbers om ze tegen te houden.

Grappig detail: Verboden boeken werden vaak heimelijk verkocht en gelezen - censuur werkte averechts!

Lodewijk XIV: de Zonnekoning bestuurt alleen

In 1654 werd Lodewijk XIV officieel tot koning gekroond van Frankrijk. Hij had geleerd de adel niet te vertrouwen nadat ze in opstand waren gekomen. Daarom besloot hij zoveel mogelijk alleen te besturen en niemand te vertrouwen.

Lodewijk verhuisde naar Versailles en hield belangrijke edelen altijd bij zich in het paleis. Ze woonden daar graag, want alleen wie dichtbij de koning was kon advies geven of belangrijke functies krijgen. Zijn ministers deden precies wat Lodewijk wilde - hij had alle touwtjes in handen.

Na zijn verhuizing naar Versailles had Lodewijk ongekende controle over de Franse adel. Door hen dichtbij te houden, kon hij hen in de gaten houden en manipuleren.

Slim bedacht: Door zijn vijanden dichtbij te houden, maakte Lodewijk hen afhankelijk van zijn gunsten!

Absolutisme: onbeperkte macht van de koning

Lodewijk XIV had veel meer macht dan eerdere koningen. Vroeger waren koningen afhankelijk van de adel, en burgers hadden invloed via de Staten-Generaal. Ook protestanten hadden een speciale beschermde positie. Dit veranderde allemaal onder Lodewijk.

De Staten-Generaal kwam niet meer bijeen, speciale rechtbanken werden ingeperkt, en het leven werd moeilijk gemaakt voor protestanten. Bisschop Bossuet rechtvaardigde dit door te stellen dat God Lodewijk had aangewezen om te regeren - het goddelijk recht of droit divin.

Een heerser die vrijwel alle macht in handen heeft, heet een absolute heerser. Het bestuurssysteem noemen we absolutisme - een manier van regeren waarbij de vorst vrijwel alle macht heeft zonder controle van anderen.

Belangrijk concept: Absolutisme betekent letterlijk "zonder beperkingen" - de koning kon doen wat hij wilde!

De Derde Stand betaalt voor alles

Frankrijk was een standenmaatschappij - verdeeld in sociale lagen met verschillende rechten en plichten. De eerste stand (geestelijkheid) en tweede stand (adel) hadden privileges: ze betaalden geen belasting en alleen zij konden bestuursbanen krijgen.

De derde stand bestond uit ruim 90 procent van de bevolking - van rijke kooplieden tot arme boeren. Zij hadden geen invloed op het bestuur maar moesten wel vrijwel alle belasting opbrengen. Dit was natuurlijk enorm oneerlijk.

Binnen de eerste twee standen waren ook grote verschillen: sommige geestelijken waren zo arm als boeren, terwijl bisschoppen steenrijk waren. Hetzelfde gold voor de adel - sommigen waren machtig, anderen leefden in armoede.

Oneerlijk systeem: 90% van de mensen betaalde alle belasting maar had geen enkele politieke macht!

Groeiende ontevredenheid en financiële problemen

Lodewijk XIV stierf in 1715 en liet een enorme schuld na. Zijn opvolgers Lodewijk XV en XVI probeerden dit op te lossen, maar dat lukte niet. De derde stand kon niet nog meer belasting opbrengen - het zou beter zijn als ook de eerste en tweede stand belasting gingen betalen.

Minister Turgot wilde dat de koning minder geld uitgaf en de economie stimuleerde. Hij wilde de heerlijkheid (feodale verplichtingen) afschaffen en dat adel en geestelijkheid zelf wegen zouden aanleggen en onderhouden. Edelen en geestelijken waren hier tegen, maar mensen uit de derde stand waren enthousiast.

Steeds meer burgers kenden de verlichte ideeën over gelijkheid en rechtvaardig bestuur. Ze wilden een einde aan de privileges van de eerste en tweede stand - de belastingplicht moest voor iedereen gelden.

Spanningen stijgen: De combinatie van financiële problemen en verlichte ideeën maakte revolutie onvermijdelijk!

De Franse Revolutie breekt uit (1789)

In 1789 was de schatkist leeg. Lodewijk XVI riep de Staten-Generaal bijeen om over belastingen te spreken - voor het eerst sinds 1614! Er waren 300 edelen, 300 geestelijken en 600 vertegenwoordigers van de derde stand. Maar er werd niet per persoon gestemd, maar per stand: 2 tegen 1.

De derde stand accepteerde dit niet. Samen met enkele verlichte edelen en geestelijken riepen ze zichzelf uit tot Nationale Vergadering. Ze beloofden een grondwet te maken waarin regels voor iedereen zouden gelden - een einde aan de oneerlijke standenmaatschappij.

Toen de koning troepen liet oprukken naar Parijs, ontstond grote onrust. Op 14 juli bestormde een boze menigte de Bastille (staatsgevangenis). De Franse Revolutie was begonnen!

Historisch moment: 14 juli 1789 wordt nog steeds gevierd als de Franse nationale feestdag!

Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger

Overal in Frankrijk kwamen boeren in opstand - de oogsten waren mislukt en ze waren wanhopig. Ze plunderden kastelen van de adel en staken kloosters en kerken in brand. Rijke edelen en geestelijken vluchtten massaal naar het buitenland.

Ondertussen stelde de Nationale Vergadering de Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger op. Deze verklaring stelde dat alle mensen vrij zijn en dezelfde rechten hebben van de wieg tot het graf. De standen werden afgeschaft en de privileges van adel en geestelijkheid kwamen te vervallen.

Een groep gewapende mannen en uitgehongerde vrouwen ging naar Versailles om de koning te dwingen de verklaring te ondertekenen. Ze namen hem en zijn familie mee naar Parijs. Hoewel hij nog met respect werd behandeld, was duidelijk dat zijn absolute macht voorbij was.

Revolutionaire verandering: Voor het eerst in de geschiedenis werden alle mensen gelijk verklaard voor de wet!