Renaissance en humanisme

De renaissance begon niet zomaar in Italië - het ging allemaal om geld en handel. Rijke Italiaanse handelaren hadden dankzij internationale handel genoeg geld om kunst en klassieke werken te kopen. Ze haalden ook veel oude boeken en kunstwerken uit het Midden-Oosten naar Italië.

Deze rijke handelaren leefden als vorsten en gaven bakken met geld uit aan kunst. Zelfs hoge geestelijken gedroegen zich als rijke edelen en gaven opdrachten aan de beste kunstenaars om hun kerken en paleizen te verfraaien.

Het humanisme ontstond toen schrijvers en filosofen de kennis van de kerk begonnen te bevragen. Ze wilden de wereld beter begrijpen door zelf onderzoek te doen, bijvoorbeeld naar het menselijk lichaam. Humanisten vertrouwden op hun eigen kennis in plaats van blind de kerk te volgen.

Let op: De kerk tolereerde nieuwe kennis zolang het niet tegen hun leer inging. Het ging niet meer alleen om het leven na de dood, maar ook om het hier en nu te genieten (Carpe Diem vs Memento Mori).

Ontdekkers van nieuwe werelden

Erasmus zorgde voor grote problemen binnen de kerk door de Vulgaat (officiële bijbelvertaling) te bekritiseren. Hij maakte zijn eigen wetenschappelijke bijbelvertaling en ontdekte vertaalfouten. Hierdoor kwamen de regels van de kerk ter discussie te staan.

Rond 1450 was de wereld nog heel klein - Europa, Noord-Afrika en kleine delen van Azië. De Portugezen wilden graag rechtstreeks handelen met Azië zonder tussenkomst van Arabische handelaren. Dat was veel goedkoper dan de dure landroute.

Portugal startte daarom ontdekkingsreizen om Indië te bereiken via de zee. Ze bezetten kustplaatsen, bouwden forten en richtten factorijen op om te handelen met de lokale bevolking. De handel in zijde en specerijen was zeer winstgevend, maar ook risicovol.

Belangrijk: Nu waren er twee handelsroutes naar Azië - de Arabische landroute en de nieuwe Portugese zeeroute.

Spanje ontdekt Amerika

Columbus wilde ook overzees naar Indië varen, maar Portugal gaf hem geen toestemming. De Spaanse koning gaf hem wel geld en schepen. Columbus kwam uiteindelijk in de Cariben terecht en noemde de inwoners Indianen.

Om oorlog te voorkomen sloten Spanje en Portugal het Verdrag van Tordesillas. De westhelft van de wereld ging naar Spanje, de oosthelft naar Portugal. Door deze verdeling kwam Brazilië onbedoeld in Portugese handen.

In 1519 drong Hernán Cortés het gebied van de Azteken binnen. Deze hoogontwikkelde cultuur in Midden-Amerika had grote steden en een bloeiende economie. De grootste vijand van de Azteken waren echter niet de Spaanse wapens, maar de Europese ziektes die massaal slachtoffers maakten.

Na twee jaar vechten gaven de Azteken zich over. Van hun hoogstaande cultuur was bijna niets meer over. Conquistadores kregen landgoederen en lieten Indianen werken op plantages en in mijnen.

Gevolgen: Door de massale sterfte onder Indianen ontstond de Trans-Atlantische slavenhandel met Afrika als "oplossing" voor het arbeidstekort.

Gevolgen van de ontdekkingen en kerkhervorming

De ontdekkingen hadden enorme gevolgen. Veel Indianen werden bekeerd tot het christendom en de driehoekshandel ontstond tussen Europa, Afrika en Amerika. Vanuit Afrika gingen slaven naar Zuid-Amerika, vanuit Amerika kwamen goud, zilver en landbouwproducten naar Europa.

Europa beheerste nu de wereldhandel en kreeg alle winsten. Italiaanse steden werden minder belangrijk omdat handelsstromen nu overzee gingen. Nederland, Frankrijk en Engeland probeerden het Spaanse handelsverbod te ontduiken.

Rond 1500 had de kerk enorme macht over bevolking en politiek. De paus was niet alleen geestelijk leider, maar had ook wereldlijke macht en vocht oorlogen uit. Voor de bouw van de nieuwe Sint-Pieter in Rome verkocht de kerk aflaten - hiermee kon je je zonden laten vergeven.

Luther, een Duitse monnik, had grote kritiek op de kerk. Hij schreef 95 stellingen, vooral over de aflaathandel. Dankzij de drukpers verspreidden zijn ideeën zich snel door Europa.

Cruciaal: Luther wilde de kerk hervormen (reformatie), niet splijten. Hij geloofde dat geloof genoeg was en dat je geen priesters nodig had.

De Nederlandse Opstand begint

Keizer Karel V wilde de Nederlandse gewesten centraal besturen vanuit Brussel. Hij stelde drie bestuursraden in en bracht uniformering van wetten aan. De invloed van de adel nam langzaam af ten voordele van geschoolde juristen.

Karel V was streng katholiek en eiste dit ook van zijn onderdanen. In 1550 kwamen de Bloedplakkaten - hierin werd de doodstraf aangekondigd voor protestanten. Deze felle vervolgingen leidden ook bij katholieken tot onvrede.

In 1555 werd Filips II landsheer der Nederlanden. Hij bestuurde vanuit Madrid en stuurde Margaretha van Parma als landvoogdes. In elk gewest had hij een stadhouder die de orde moest handhaven.

De onvrede bleef groot. In 1566 boden edelen het Smeekschrift der Edelen aan, waarin ze vroegen om versoepeling van de Bloedplakkaten. Margaretha stemde in en protestanten konden openlijk hun geloof belijden tijdens Hagenpreken.

Keerpunt: Vanaf augustus 1566 vond de beeldenstorm plaats, vaak georganiseerd door radicale calvinisten die katholieke beelden vernietigden.

Willem van Oranje en de oorlog tegen Spanje

Filips II vond Margaretha's aanpak te zacht en stuurde de hertog van Alva. Alva richtte de Raad van Beroerten op om beeldenstormers te straffen. Deze raad sprak 400 doodvonnissen uit en verbande ruim 10.000 mensen. Veel Nederlanders vluchtten naar het buitenland.

Willem van Oranje vond dat edelen te weinig invloed hadden op het bestuur en was tegen de Bloedplakkaten. Toen Alva kwam, vluchtte hij naar Duitsland en begon militair verzet tegen de Spanjaarden.

In 1572 veroverden de watergeuzen Den Briel. Dit was het startsein voor andere steden om zich aan te sluiten bij de opstandelingen. De opstand breidde zich snel uit door Holland.

Luther verschilde van Calvijn op belangrijke punten. Volgens Calvijn was bij je geboorte al bepaald of je naar de hemel ging. Hij vond ook dat het volk een vorst mocht afzetten als deze zich niet aan Gods regels hield - Luther vond dit onzin.

Belangrijk verschil: Luther geloofde dat vorsten door God gekozen waren, Calvijn dat het volk macht had over slechte vorsten.

Godsdienst en reformatie verdeelt Europa

Luther wilde dat kerkdiensten in de volkstaal werden gehouden in plaats van Latijn. Hij vertaalde de bijbel in het Duits zodat iedereen het kon begrijpen. De paus deed Luther in de kerkelijke ban en keizer Karel V in de rijksban - hierdoor werd Luther vogelvrij verklaard.

Luther en zijn aanhangers startten eigen kerkgemeenschappen. Steeds meer steden en vorsten in het Heilige Roomse Rijk gingen over tot het lutheranisme, vaak om financiële redenen - ze konden dan bezittingen van de kerk afnemen.

Dit leidde tot godsdienstoorlogen tussen lutherse en katholieke vorsten. In 1555 kwam na jaren oorlog de Augsburgse Religievrede tot stand - hierin werd bepaald dat elke vorst het geloof van zijn gebied mocht bepalen.

Calvijn kreeg veel aanhang in Frankrijk. Zijn aanhangers werden hugenoten genoemd. In 1598 kregen alle Fransen met het Edict van Nantes gewetensvrijheid. Calvijn vond dat kerkgebouwen sober moesten zijn zodat niets afleidde van Gods woord.

Reactie: De katholieke kerk startte de contrareformatie - verbeterde opleidingen voor priesters maar hield vast aan tradities zoals aflaten.

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

De contrareformatie was de reactie van de katholieke kerk op de reformatie. Opleidingen voor priesters werden verbeterd, maar niet alle kritiek werd aangepakt. De Vulgaat bleef de officiële bijbel en tradities zoals aflaten bleven bestaan. De kerk bleef hard optreden tegen protestanten via de inquisitie.

De opstand in de Nederlanden breidde zich verder uit. Toen Haarlem zich overgaf, pleegden Spaanse troepen daar een massamoord. Dit geweld zorgde juist voor meer opstandigheid - steden gaven zich niet meer over.

In 1576 plunderden Spaanse soldaten Antwerpen (de Spaanse Furie). Als reactie hierop kwamen alle 17 Nederlandse gewesten bijeen in Gent. In de Pacificatie van Gent spraken ze af samen Spanje te bestrijden en een godsdienstvrede te sluiten.

Calvinisten hielden zich niet aan deze vrede. Katholieken in het zuiden zochten weer toenadering tot Spanje en sloten in 1579 de Unie van Atrecht. De zeven noordelijke gewesten sloten de Unie van Utrecht om zich samen tegen Spanje te verzetten.

Geboorte van de Republiek: In 1581 verklaarden de noordelijke gewesten met het Plakkaat van Verlatinghe Filips II niet meer als landsheer te erkennen - zo ontstond de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.